MARSAXLOKK – TRIQ SANTA KATARINA - XOGĦLIJIET

14460. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI  staqsa lill- Ministru għat-Trasport, l-Infrastruttura u x-Xogħljiet Pubbliċi: Jista’ l-Ministru jgħid jekk huwiex ser isir ix-xogħol neċessarju fi Triq Santa Katarina ġewwa Marsaxlokk peress illi għandha bżonn u hija użata sew?

 

03/01/2024

 

Skont deċiżjoni tal-Kumitat dwar ix-Xogħol tal-Kamra tat-8 ta' Jannar 2024, it-terminu ta’ avviż ta’ din il-mistoqsija qiegħed jiġi estiż b'dan illi t-tweġiba għal din il-mistoqsija ser tingħata fis-seduta ta’ nhar it-Tnejn, 15 ta’ Jannar 2024.

MARSAXLOKK - TRIQ SANTA KATARINA - XOGĦLIJIET

14459. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI  staqsa lill- Ministru għall-Wirt Nazzjonali, l-Arti u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jgħid jekk huwiex ser isir ix-xogħol neċessarju fi Triq Santa Katarina ġewwa Marsaxlokk peress illi għandha bżonn u hija użata sew?

 

03/01/2024

 

ONOR. OWEN BONNICI:  Ninsab infurmat mill-Kunsill Lokali ta’ Marsaxlokk li dan ix-xogħol inbeda nhar it-3 ta’ Jannar 2024.

 

Seduta  191

08/01/2024

MARSAXLOKK - TRIQ SANTA KATARINA - XOGĦLIJIET

14458. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI  staqsa lill- Ministru għat-Trasport, l-Infrastruttura u x-Xogħljiet Pubbliċi: Jista’ l-Ministru jgħid jekk huwiex ser isir ix-xogħol neċessarju fi Triq Santa Katarina ġewwa Marsaxlokk peress illi għandha bżonn u hija użata sew?

 

03/01/2024

 

Skont deċiżjoni tal-Kumitat dwar ix-Xogħol tal-Kamra tat-8 ta' Jannar 2024, it-terminu ta’ avviż ta’ din il-mistoqsija qiegħed jiġi estiż b'dan illi t-tweġiba għal din il-mistoqsija ser tingħata fis-seduta ta’ nhar it-Tnejn, 15 ta’ Jannar 2024.

RESTAWR TA’ KOTBA

14150. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI  staqsa lill- Ministru għall-Wirt Nazzjonali, l-Arti u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari 13949 u jipprovdi lista bit-titoli tal-kotba li ġew restawrati fl-2022 u fl-2023 sal-ġurnata li fiha tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

 

07/12/2023

 

ONOR. OWEN BONNICI:  L-informazzjoni rigwardanti restawr ta’ kotba minn entitajiet fi ħdan il-Ministeru qed titpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra.

 

Seduta 191

08/01/2024

PARTI MILL-UNJONI EWROPEA

1. Fi ftit xhur ser inkunu qed nersqu sabiex nivvutaw mill-ġdid biex minn fostna naħtru lil dawk li għandhom ikunu d-deputati fil-Parlament Ewropew. Mhux faċli biex wieħed jiġi elett. Daqshekk ieħor li wieħed jirnexxilu jkun f’żewġ partijiet f’daqqa. Jisma’ dak li jkun għaddej fuq dawn il-gżejjer u fl-istess ħin ikun kapaċi jsarraf dan fl-istituzzjonijiet Ewropej. Biss, huwa ċar li dan huwa eżerċizzju elettorali importanti u li jitlob mingħandna l-attenzjoni. Jitlob, l-ewwel, għax għandna bżonn iktar dożi ta’ Unjoni Ewropea fid-dibattiti nazzjonali; u t-tieni, għax aħna parti minn dan il-kontinent fid-dimensjonijiet sħaħ tiegħu.

Ta’ diversi pajjiżi

2. Aħna parti mill-Ewropa, u fil-ġenerazzjonijiet missirijietna kienu jħossuhom Ewropej. Forsi għax ġejna dominati għal ħafna żmien mill-Imperu Ruman, ukoll minħabba l-fatt li sibna ruħna parti minn min kien jaħkem Sqallija, kif ukoll għax l-istess Kavallieri ta’ San Ġwann kienu ċentru Ewropew. Barra minn dan, meta ġew l-Ingliżi bqajna nħarsu lejn dan il-kontinent nikkunsidraw ruħna Latini. Il-fatt jibqa’ li aħna parti mill-istorja Ewropea, parti minn din il-benniena ta’ ċiviltà, tal-għerf, tal-ħsieb ta’ ħidmet il-bniedem. Storja kumplessa u ħafna drabi, kif qed nerġgħu naraw illum, doloruża. Storja li għaddiet minn triq li rat ġlied, distruzzjoni, għeluq, imma wkoll rikostruzzjoni u bini ta’ strutturi li jibnu Stat u l-ideal tiegħu.

Demokrazija

3. F’dan, il-proċess sħiħ huwa mertu ta’ ideat varji u bnedmin ta’ intelliġenza li minnhom għandna Ewropa miftuħa. Waħda li bniet lilha nfisha mhux f’kunċetti dittatorjali, tiranniċi, imma fi ħdan id-demokrazija. Fi ħdan sistema li tippermetti li l-poter ikun iktar f’idejn il-poplu, li għandu d-dritt li jagħżel, li jneħħi, li jipprotesta u li jippretendi tmexxija tajba. Dik li minnha, fiċ-ċaħda ta’ tmexxiji awtoritarji, kull persuna f’territorju Ewropew huwa garantit fi drittijietu. Huwa protett f’dawk li maż-żmien inbnew bħala drittijiet u libertajiet fundamentali. Hemm bżonn nagħrfu li, qegħdin fejn qegħdin illum, dan hu proprju minħabba proċess twil li l-istorja Ewropea serviet f’demokrazija unika.

Iktar miftuħa

4. Wasalna b’għaqal, b’intelliġenza, b’għerf sabiex għandna bliet aktar miftuħa. Bliet li jikkomunikaw ma’ xulxin u li huma parti minn programmi ta’ koperazzjoni u informazzjoni. F’kull stat membru qed jitwieldu u jikbru ċittadini ġodda u f’ambjent differenti minn dak ta’ qabilhom. Fejn il-kunċett ta’ ċittadinanza Ewropea, flimkien ma’ dik nazzjonali, huwa realtà qawwija. Dik li tippermetti li wieħed jaħdem f’pajjiżi oħra, jitgħallem hemm fis-sistemi edukattivi, speċjalment fl-universitajiet, u li b’hekk tgħaqqad iktar dak li kien qabel iktar mifrud. Hemm Ewropa ġdida li tiġi ffurmata jum wara jum mertu ta’ dak li seħħ fi ħdan l-Unjoni Ewropea. Hemm iktar bnedmin ġejjin minn realtajiet varji li qed jiġu f’daqqa.

Riflessjoni

5. F’dan il-mument jixraq li nagħmlu riflessjoni fuq il-viżjoni li għandna fil-preżent u dik li sejrin għaliha fil-futur. Dik li minnha ġie estiż iktar il-kunċett ta’ patria, li jżid fil-valur minn dak ta’ wieħed strettament nazzjonali. Dik li tagħti dimensjoni aqwa lis-solidarjetà u lill-ġustizzja soċjali. Dik li ppermettiet żvilupp fejn qabel ma setax iseħħ. Dik li, anzi, ġiebet il-preservazzjoni aqwa tal-wirt storiku u kulturali tal-poplu. Proċess speċjali, u f’ħafna llum wasalna f’dak li ma jistax jiġi mneħħi. Ma nistgħux immorru lura lejn dak li konna qabel, kif dawk li telqu minn ħdan l-Unjoni Ewropea qegħdin, biċċa biċċa jirrealizzaw, fil-kumplikazzjonijiet li daħlu fihom. Kif kien qal tajjeb politiku Taljan xi snin ilu: “Dopo i successi e i traguardi raggiunti in termini di prosperità, solidarietà sociale, abolizione delle frontiere e moneta unica, si tratta di andare avanti lungo la via dell’unità politica, della costruzione di una politica rivolta al mondo intero, per la quale occorre il contributo di tutti, cittadini, politiċi, intellettuali.”

Postna

6. Waqt li f’dan infakkru t-tmienja u disgħin sena minn meta, fis-16 ta’ Jannar 1926, kien hemm l-għaqda bejn iż-żewġ partiti li ffurmaw il-Partit Nazzjonalista. Filwaqt li f’dan niftakru wkoll li wieħed mill-għanijiet prinċipali tiegħu kien dak li jġib: “The moral, intellectual and economic uplifting of the social classes on the principles and criteria laid down by Leo XIII in his Encyclical Rerum Novarum.”, nagħrfu aħjar kemm kien pass loġiku u naturali għalina li nħarsu lejn dak li wettqu b’tant kuraġġ, determinazzjoni u viżjoni tlett politiċi Demokratiċi-Kristjani wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Kemm, għalhekk, kien pass fi triqitna li nsiru parti mill-Partit Popolari Ewropew. Kemm kien pass daqshekk ieħor ta’ fiduċja li naħdmu sabiex pajjiżna jsir membru tal-Unjoni Ewropea. Postna huwa fi ħdan l-Unjoni għax aħna partit Demokratiku-Kristjan. Min jiċħad dan il-proċess storiku jkun qiegħed jipprova jibdel dak li verament seħħ u dak li huwa l-iskop politiku tal-eżistenza tagħna.

Ma nżarmawx dak li m’għandux jiġi żarmat

7. F’dan ċertament, l-isfida għalina li bħala partit batejna sabiex pajjiżna jsir indipendenti u wara membru tal-Unjoni, huwa li nipproteġu dawk il-kisbiet. Imma hemm qegħdin, u kif editorjal ta’ The Economist tat-30 ta’ Settembru 2023 bit-titlu ‘Bigger and Better’ kien qal b’tifħir u fil-bżonn ta’ tkabbir: “Joining the world’s most successful club of peaceful, prosperous democracies”, it-theddida għal dawn l-avvanzi rridu nagħrfu li ġejja minn politika li trid tmur il-kontra ta’ dan il-proċess. Il-partiti tal-lemin u dawk tal-lemin lemin jadvokaw, f’xi mument jew ieħor, in-nuqqas ta’ mħabba tagħhom għall-Unjoni. Jarawha bħala dik li ma welldux. Jarawha li flok hija strument ta’ progress soċjali u ekonomiku, għalihom hija xkiel politiku. F’dan, għalhekk, huwa daqshekk ieħor ċar li s-saħħa Ewropea tiddependi minn kemm l-Unjoni Ewropea hija soda.

Sehem attiv

8. Għalhekk f’dan m’hemmx dubju li għandna nagħtu sehem attiv sabiex dan il-pass politiku jkollu aktar suċċess. Sabiex il-pajjiż tagħna jikber u javvanza soċjalment, ekonomikament u kulturalment għandu bżonn ikun hemm bl-aġenda tiegħu. Mhux biss dik nazzjonali, imma wkoll dik Ewropea. Dik li aħna rridu li l-Unjoni Ewropea ssir aktar aħjar u li jkollha tħaddim aħjar tal-valuri etiċi Nsara tagħna. Pajjiżna għandu jifhem li m’għandu xejn inqas minn ħaddieħor. Jifhem li jista’ jibdel id-deċiżjonijiet f’direzzjonijiet aqwa. Proprju għalhekk li għandna nifhmu li għandna bżonn iktar Ewropa fil-politika nazzjonali tagħna, fil-Parlament ta’ pajjiżna. Proprju għax aħna verament parti mill-Unjoni Ewropea.

LEJN DAK LI ĠEJ

1. Kif jiġri f’dawn il-jiem, wieħed jipprova jieqaf jaħseb fuq dak li kien u fuq dak li ġej. Iħares lejn l-eventi li għadda minnhom fil-ħajja privata u personali tiegħu. Iħares ukoll lejn dak kollu li għandu madwaru li jsawwru fid-deċiżjonijiet li jara li għandu bżonn jieħu. Iħares fl-għarfien sħiħ li l-bniedem jipproponi ħafna, u ħafna drabi wara jsib ruħu fid-diffikultà li jwettaq. Imma f’din it-triq normali hemm ukoll l-arja t-tajba li wieħed jirrifletti fuq dak kollu li hu u dak li jixtieq aktar li jkun. Ċertament is-sena li qed inħallu warajna ma kienet faċli xejn. Kienet mimlija b’kumplikazzjonijiet u sfidi, uħud megħluba u oħrajn le.

Sena differenti

2. F’dan, kull sena tiġi bid-differenzi sħaħ tagħha. Din li għaddiet fetħet il-bieb għal kunflitt militari ieħor. Diġà ilna naraw it-tbatija li l-gwerra tal-Ukrajna qegħda toħloq lil kull persuna. Direttament lil dan il-poplu li bi sforzi xejn faċli qegħdin iżommu lura l-avvanz ta’ forza ikbar minn tagħhom. Lilna wkoll, fl-għarfien li rajna diversi prodotti jżidu fil-prezz fis-suq, f’dan l-għoli tal-ħajja li qiegħed jirbaħ jum fuqna wara jum. Issa, bl-attakki li għaddejjin f’Gaża, il-pożizzjoni m’hi se tkun xejn aħjar. Proċess li jidher għaddej u li ħadd ma jista’ jwaqqfu, jew li min qiegħed fih ma jridx. Proċess ta’ distruzzjoni li ma jgħin xejn fl-istorja umana u li minnu qed tinżera’ aktar iż-żerriegħa tal-mibgħeda.

Paċi u Ġustizzja

3. F’dan, il-prijorità tagħna tibqa’ dik li nħarsu li nkunu parti minn sforzi varji li jwasslu lejn il-waqfien mill-ġlied. Jekk il-kunflitti jieqfu u l-partijiet jinġiebu madwar mejda, is-sitwazzjoni tinbidel. Il-paċi fid-dinja tkabbar lill-bniedem. Tmexxih ’il quddiem fl-iżvilupp li tant hemm bżonn li jsir. Fl-Ukrajna u Gaża ċertament programmi varji ta’ rikostruzzjoni. Imma f’dawn is-sentejn id-dinja ħasset hija wkoll il-kolp u qed tfittex sabiex terġa’ tara d-dawl. Il-progress soċjali, ekonomiku u kulturali huwa dipendenti fuq il-paċi u l-ġustizzja. Mingħajrhom m’aħniex f’pożizzjoni li navvanzaw ’il quddiem bħala bnedmin fid-dinja. Ftit jifhmu sew dan il-kunċett, imma min jaqra u josserva l-istorja jirrealizza kemm dan huwa minnu.

Xenarji oħra

4. Dan, minnu nnifsu, huwa diġà ikkumplikat. Imma daqshekk ieħor dak li qiegħed f’pożizzjoni li jiżviluppa fir-Repubblika Demokratika tal-Kongo. F’dawn il-ġranet għandna mdendel l-eżitu tal-elezzjonijiet presidenzjali. Il-President attwali, Felix Tskisekedi, qiegħed jiġi dikjarat li diġà rebaħ mandat ieħor imma l-Oppożizzjoni mhix taċċetta dan f’elezzjoni mimlija b’nuqqasijiet elettorali. Minn dak li jidher bil-protesti li għaddejja, il-pajjiż jaf jidħol lura fi gwerra ċivili. Diffikultà akbar f’pajjiż li jgħodd mal-erbgħa u sittin miljun ruħ. Wieħed li fih hemm aktar minn 64% tal-popolazzjoni li jgħixu fuq inqas mill-ekwivalenti ta’ żewġ ewro kuljum. Faqar qawwi f’pajjiż sinjur sew li mhuwiex kapaċi jqassam aħjar il-ġid materjali tiegħu. Jekk dak li qiegħed jinbena ser ikompli għaddej ser naraw iktar bnedmin jaħarbu mill-pajjiż u jiġu lejna għar-rifuġju.

Determinazzjoni

5. F’dan kollu, fil-prijorità hemm l-elezzjonijiet tal-Parlament Ewropew, li ser immissu magħhom sew fl-ewwel sitt xhur tas-sena. Pajjiżna ħa diversi benefiċċji mill-fatt li sar membru sħiħ. Għamlitlu differenza sija soċjalment, kif ukoll materjalment u politikament. Aħna, mingħajr ma nifhmu biżżejjed, nagħmlu parti sħiħa mit-tfassil tal-politika Ewropea interna u esterna. Għandna sehem fil-kontribut tal-ideat li għandna nieħdu ħsieb li nifformulaw aħjar u li għandu jkollna l-kuraġġ li naħdmu għalihom. Proċess li hemm bżonn li jsir għax nara dejjem il-bżonn ta’ iktar diskussjoni fuq dak li għaddej fl-Unjoni Ewropea.

Iktar Ewropa

6. Trid tidħol f’dan il-prattika li qabel, jew almenu wara numru ta’ laqgħat li l-Ministri jattendu għalihom hemm, li ssir diskussjoni parlamentari fuq dak li ser ikun hemm u l-pożizzjoni tagħna. Fuq dan ninsabu sajmin, salv għall-Prim Ministru, li jiġi bi stqarrijiet għad-diskussjoni. Proċess li naħseb li huwa fih innifsu tajjeb li però jista’, l-ewwel issir aħjar b’aktar ħin għad-dibattitu; u t-tieni billi Ministri oħra jagħmlu l-istess, anki jekk ikunu fil-Kumitati. Ngħid li forsi ma nirrealizzawx kemm persuni jsegwu regolarment dak li jkun għaddej minn fuq l-istazzjon parlamentari. Jippruvaw jifhmu dak li nkunu qed ngħidu u jimxu magħna fid-dinja demokratika tagħna. Ma nistgħux nistennew li l-pajjiż jieħu sehem attiv meta niddeċiedu aħna, imma jrid ikollna d-determinazzjoni li ninfurmaw aktar u aħjar sabiex dan iseħħ.

Inkun qed nonqos

7. Ma xtaqtx ngħaddi għas-sena li ġejja mingħajr ma nieħu ħsieb infakkar il-memorja ta’ persuna li, fortunatament, iltqajt miegħu. Ngħid dan għax l-għada tal-Milied ġie nieqes Wolfgang Schauble (1942-2023). Kelli x-xorti li nsir nafu fi ħdan l-Unjoni Ewropea. Ministru tal-Intern Ġermaniż, bniedem dejjem ippreparat u kapaċi jesponi l-ideat tiegħu bl-aktar mod ċar u dirett. Bniedem li kien importanti f’pajjiżu. Ikkunsidrat għal ħafna żmien bħala s-suċċessur ta’ Helmut Kohl. Kien hu li nnegozja mal-awtoritajiet Sovjetiċi sabiex il-pajjiż jingħaqad lura f’daqqa. Għal dan ħallas prezz għoli għax sparawlu u spiċċa paralizzat.

Wolfgang Schauble

8. Biss, fid-determinazzjoni tiegħu li skoprejt direttament, dan ma żammux lura milli jidħol lura jaħdem u jservi f’karigi differenti, fosthom dik ta’ Ministru tal-Finanzi fl-iktar żmien diffiċli għall-Unjoni u wara bħala Speaker tal-Bundestag. Kellu karriera twila b’ħidma varja. Ħidma li minnha pajjiżna ibbenefika diversi drabi minnha. Kien mertu tal-appoġġ deċiżiv tiegħu fil-kamp tal-Immigrazzjoni Irregolari li stajna niftħu kapitoli li sa qabel kienu magħluqa għalina. F’dan niftakru waqt laqgħa li kellna f’Pariġi. Vjaġġ li ġie preċiż qabel wieħed ġewwa Kiev fuq is-suġġett fejn kulħadd ma tantx kien favur il-proposta tagħna, u anzi kien hemm lista twila ta’ dawk li riedu jaqtgħulna qalbna. Imma fil-Kapitali Franċiża, bl-intervent dirett tiegħu, biddel il-pożizzjoni ta’ pajjiżu. Bqajt in kuntatt miegħu sakemm il-karigi rispettivi ippermettew. Minn dawn l-esperjenzi tgħallimt sew, u ta’ dan nagħti kredtu lilu.

Inħarsu lejn il-futur

9. F’dan għandna d-dmir li nħarsu sew ’il quddiem. Li nibnu aħjar il-programm ta’ ħidma li għandu jkollna fl-Unjoni Ewropea. Schauble huwa parti integrali minn dan. Serva lil pajjiżu, imma serva wkoll sew lill-Unjoni Ewropea. Il-ħidma tiegħu wieħed irid janalizzaha f’dak li kienet u jifhem kemm wettaq ġid. Fuq dan hemm bżonn dejjem iktar li nibnu programm ta’ ħidma aħjar lejn dak li ġej għalina. Waħda li titlaq minn dak li l-poplu ta’ dawn il-gżejjer jippretendi li jkun hemm. Fis-sitt xhur li ġejjin, u fid-dibattiti li ser inevtabbilment joħorġu, ikun żball jekk ma nagħrfux fihom l-esperjenzi passati u ma nħarsux sew lejn il-futur li ġej għalina.

NAGĦRFU Ċ-ĊIVILTÀ

1. Ma nafx kemm ftakruh jew kemm iċċelebrawh tul din is-sena. Ma segwejtx biżżejjed, imma dan ma jfissirx li aħna ma nistgħux inwettqu dan. Ma jfissirx li m’għandniex nitkellmu fuq bniedem li influwenza ġenerazzjoni ta’ bnedmin. Għadda, anzi, aktar aħjar, l-imħabba li huwa kellu lejn il-kultura, l-arti, l-istorja. Dak kollu li wieħed jista’ jġib f’daqqa biex jgħid li jinsab f’ċiviltà jew fi preżenza ta’ oġġetti li huma parti integrali minna, li jixhdu għalina. Bniedem li forsi stajna injorajna fil-ħajja noramli tal-umanità. Imma b’kif ġew l-affarijiet sab ruħu segwit, mitkellem u ikkunsidrat sew. Minn bniedem tal-akkademja, tal-kitba tad-diskorsi mgħallma sar wieħed tal-mezzi ta’ telekomunikazzjoni. Wieħed li eżerċita influwenza kbira fuq l-opinjonijiet u l-ideat ta’ dawk li jagħrfu jew jixtiequ aktar li jkunu parti minn wirt uniku.

Ridt aktar

2. F’dan saħħaħt aktar id-determinazzjoni li nfakkar ħajjet Kenneth Clark (1903-1983). Infakkru għax jaħbat il-mija u għoxrin sena mit-twelid tiegħu l-erbgħin sena minn mewtu. Żewġ appuntamenti li jitolbu attenzjoni f’din is-sena li sejra, biċċa biċċa, lejn it-tmiem tagħha. F’dan stajt nikteb qabel, però ma ħassejtnix biżżejjed ippreparat fir-riċerka li nxtaqt nagħmel. Dan għax nammetti li nħoss li ħalla legat uniku warajh. Kiteb diversi kotba interessanti u sbieħ fuq l-arti. Fosthom li nħosshom li għamlu impatt hemm Leonardo da Vinci: An account of his development as an Artist (1939); Ruskin Today (1964) u Rembrandt and the Italian Renaissance (1966, fost diversi oħrajn. Affermat sew fid-dinja tal-arti u mgħarraf sew bl-ideat partikolari tiegħu. Uħud għolla bl-istima tiegħu; oħrajn ħalla wara fin-nuqqas tiegħu. Biss huwa magħruf l-iktar għax wettaq dak li ħadd ma kien irnexxilu qablu.

Suċċess partikolari

3. Akkademiku ċertament kien ukoll, imma wkoll il-bniedem li ġie fdat sija mill-Istat kif ukoll mis-settur privat fi proġetti u ħidmiet varji. Kien dak li ta’ età verament żgħira ġie maħtur direttur, l-ewwel tal-Ashmolean Museum ta’ Oxford u wara tan-National Gallery ta’ Londra. Żewġ tempji tal-arti u l-kultura Ewropej. Fil-fatt ħa ħsieb jippreserva l-kollezzjoni tat-tieni tul it-Tieni Gwerra Dinjija billi ħadhom f’għar fond, moħbija u ippreservati. Waħda li reġgħet ġiet esposta differentement kif ried hu u f’ċertu sens jista’ wkoll jiġi identifikat bħala dak li ddefendiha u li ġiebha lura għad-dawl. Ngħid aktar dan quddiem il-fatt li għalkemm huwa minnu li kien hemm kittieba oħra qablu u warajh li ħallew diversi kotba tal-arti u l-kultura mill-iktar sbieħ, interessanti u li titgħallem minnhom, biss hu mmarka parti oħra. Dan għax fehem il-potenzjal u minn hemm għalhekk daħal fid-dinja tat-televiżjoni ta’ żmienu. Programmi varji li ma kinux tas-suċċess li xtaq minnhom, imma li indirettament wasslu l-messaġġ li min jikteb fuq l-arti jrid jidher ukoll jiddiskutiha u jesponiha b’intelliġenza. Linja li segwew, kif naraw, Simon Schama (1945), Vittorio Sgarbi (1952) jew Andrew Graham-Dixon (1950) fost oħrajn.

Civilisation

4. Kien fl-1969, mertu tal-inizjattivi ta’ persuni varji bħal David Attenborough (1926) mill-BBC li beda proċess sabiex isiru numru ta’ programmi ta’ kultura. Wara ikla li saret bejniethom beda dan il-proġett uniku li wassal għal tlettax-il programm kulturali bl-isem ta’ Civilisation. Wieħed li ġieb udjenzi kbar isegwuh. Wieħed li tarah kemm-il darba tarah jgħaddilek ideat u punti ta’ viżta differenti. F’ħafna, ċertament, iħajrek taqra aktar. Iħajrek tħobb dak li tara u tifhem aktar għala bnedmin varji mexxew ’il quddiem il-progress intellettwali tagħna. Niftakarni narah meta dan ġie mxandar l-ewwel darba, naħseb fuq l-istazzjon nazzjonali Taljan. Kien u għadu għal qalbi, jispirani u jħajjarni nfittex fih mill-ġdid.

Bniedem uniku

5. F’dan, ċertament, dak li kiteb u dak li nsibuh jgħid huwa evidenza li l-bniedem kien ippreparat u fl-istess ħin lest li jgħaddi dak li jaf lil ħaddieħor. Aspetti varji tiegħu li sibt waqt li qrajt partijiet tajba taż-żewġ volumi awtobijografiċi tiegħu: Another Part of the Wood (1974) u The Other Half (1977). Fihom minjiera ta’ informazzjoni varja li tgħinek tifhem lilu u lill-bnedmin li kienu madwaru, mill-ħajja politika għal dik kulturali, ekonomiku u reliġjuża. Xtaqt niċċita biċċiet varji tagħhom imma ħassejt li meta tkellem dwar dan il-programm jiddeskrivi kemm ġie milqugħ tajjeb, huma indikattivi. L-iktar fil-missjoni tiegħu li biha rnexxilu jġib l-arti lill-poplu. Mhux dinja ta’ dawk li huma affluwenti, imma ta’ kull persuna. Difatti, huwa jgħid: “A success like this is always hard to explain. I believe that the average man was pleased when someone spoke to him in a friendly, natural manners about things that he had always assumed were out of his reach. This communication with simple people was one of the things about the programmes that particularly annoyed intellectuals of the left, who believed that they had a prescriptive right to speak to the working classes.”

Dikjarazzjoni

6. Biss ħassu iktar sod mhux biss fl-udjenza li ried jasal għaliha, imma aktar fis-sustanza tal-ideat. Fil-bżonn li jfiehem li hemm ideat b’saħħithom wara kull opra tal-arti. Imma mhux biss. Fil-fatt, fit-tlettax-il programm jiddikjara numru ta’ punti f’forma ta’ konklużjoni: “I hold a number of beliefs that have been repudiated by the liveliest intellectuals of our time.” (Nemmen f’numru ta’ ideat li l-aqwa intellettwali attivi ta’ żmienna huma kontra tagħhom). Ħsibijiet li nistgħu, u anzi għandna, naqblu magħhom. Dan iktar meta jgħid li huwa jaqbel mal-ordni u mhux mal-kaos, mal-ħolqien iktar minn mad-distruzzjoni. Jippreferi l-ġentilezza mill-vjolenza, il-maħfra mill-vendetta. Li l-għerf huwa ferm aħjar mill-injoranza u li hu iktar sabiħ: “I am sure that human sympathy is more valuable than ideology.” (Ċert li s-simpatija umana hija ta’ valur aqwa mill-ideoloġija.)

L-Istorja

7. Forsi b’aktar enfasi imma li tiġbor f’ħafna ħidmet ħajtu hemm ċentrali l-importanza tal-istorja. L-iktar fl-iżbalji li l-bniedem jaqa’ fihom meta jabbanduna l-lezzjonijiet tal-passat. Huwa jgħid hekk: “I believe that in spite of the recent triumphs of science, men haven’t changed much in the last two thousand years; and in consequence we must still try to learn history. History is ourselves.” (Minkejja t-trijonfi reċenti fix-xjenza nemmen li l-bnedmin ma nbidlux f’dawn l-aħħar elfejn sena u fil-konsegwenza għandna nibqgħu nitgħallmu l-istorja. L-istorja hija aħna stess.) Ideat, dikjarazzjonijiet li flimkien ma’ ħafna juruh bħala dak li serva lill-poplu biex jinfluwenzah għat-tajjeb, għall-imħabba tal-istorja, tal-kultura, tal-arti u tal-bniedem. F’dan, ċertament nagħraf li dan l-artiklu waħdu ma jagħmillux ġustizzja għall-ħajja iddedikata tiegħu, imma jista’ forsi jservi biex ma jiġix minsi. Forsi, anzi fl-iktar miegħu il-bżonn li nikkultivaw, nissudaw, nagħrfu u mhux niddistruġġu ċ-ċiviltà li nħaddnu u li aħna parti minnha.