JIXRAQ

1. Jekk wieħed ikollu jdur l-artikli varji li ktibt tul dawn is-snin li ilni nagħti sehmi fid-dinja politika jinduna. Jinduna li diversi drabi ktibt u faħħart ħidmet Eddie Fenech Adami. Hemm fihom spunti varji li f’ħafna rbatt ma’ dak li kien għaddej fuq il-linja nazzjonali. Salv dak li kont ktibt meta ġie nominat u maħtur President tar-Repubblika ta’ pajjiżna. Hemm faħħart ħidmietu u sostnejt il-pożizzjoni li kien pass politiku loġiku li huwa jiġi hekk maħtur. Għalkemm deher li huwa fl-aħħar fażi tal-karriera politika u pubblika tiegħu, fil-fatt ma kienx. Baqa’, kif jiddikjara fil-ktieb li kien inħareġ bl-isem ta’ Inservi. Ħidma Politika 1969-2009 (2009) ta’ Michael Schiavone u Leonard Callus. Baqa’ l-bniedem li jgħix man-nies u li kapaċi jifhem il-polz tal-poplu, iservihom.

Tul il-ġimgħa

2. Nikteb aktar dan fid-dawl tal-fatt li matul din il-ġimgħa ser ikun qiegħed jagħlaq disgħin sena. Proprju nhar l-Erbgħa, is-7 ta’ Frar, ser inkunu qegħdin niċċelebraw dan il-mument importanti. Wieħed li huwa, ċertament, wieħed ta’ ferħ meta wieħed jiftakar dak li dan il-bniedem, minkejja d-diversi kumplikazzjonijiet li kellu jaffronta, irnexxilu jasal għalih. Ferħ għall-fatt li għadu magħna, jgħix u jfakkarna f’dak kollu li għadda minnu. Xiehda ħajja għaliha, u fl-istess għal dak kollu li ġarrab pajjiżna. F’dak kollu li għadda minnu sabiex inġiebet lura t-triq it-tajba bid-diversi bidliet li kellhom bżonn isiru. Irnexxilu, bl-għaqal kostanti tiegħu, iġib progress soċjali u ekonomiku li l-pajjiż, fil-kumplikazzjonijiet sħaħ tiegħu, kien jiflaħ. Ċertament mhux kull deċiżjoni li ħa ġiet aċċettata minn kulħadd, u f’mumenti ġie ikkontestat ukoll, imma meta wieħed iħares lejn ħidmietu komplessivament ma jistax ma jirreġistrax li pajjiżna mexa sew ’il quddiem bil-merti tiegħu.

M’għandekx tirtira

3. F’ħafna, meta wieħed iħares lejn il-karriera politika tiegħu, jifhem iktar il-kliem ‘determinazzjoni’ u ‘perseveranza’. Għamel diversi sagrifiċċji, u miegħu l-familja, sabiex imexxi ’l quddiem partit mimli kumplikazzjonijiet u poplu daqshekk ieħor ikkumplikat. Kif biddel il-linja politika u fl-istess ħin żamm il-kolp fid-diffikultajiet u l-isfidi li s-snin ta’ bejn l-1981 u l-1987 ippreżentaw. Għamel mill-partit wieħed iktar uman, moderat, taċ-ċentru u li jaħrab l-estremiżmi li, f’sitwazzjonijiet bħal dawk, kien faċli ħafna li wieħed isib ruħu fihom. Fortunatament kien kapaċi jħares ’il quddiem u japprezza lil dawk li kellu madwaru. Jifhem fejn iridu jmorru, u fl-istess ħin jagħraf kif jeħodhom. L-impenn ħawtiel u kostanti tiegħu ma naqasx. Ma kienx jistenna l-eventi, imma kien ikun protagonist fihom. Fuq kollox, wara snin fil-politika bi tmien elezzjonijiet warajh wera dak li jgħidilna tajjeb The Economist tal-ġimgħa li għaddiet: “Why you should never retire.” Dan għax, sena wara sena, baqa’ jsib il-pjaċir u l-entużjażmu li jaqbeż għall-oħrajn u jmexxi b’ħeġġa dejjem iktar soda.

Niftakar

4. Għalkemm ta’ żagħżugħ kont indum imqajjem nistenna lil missieri jiġi lura mill-Parlament jew mil-laqgħat li kien ikollu fil-ħajja politika, f’dak iż-żmien jiena ma kontx involut. Kont insegwi dak li kien ikun għaddej u nifhem iktar id-diffikultajiet varji li kienu qegħdin jiġu affrontati mill-Partit Nazzjonalista fl-Oppożizzjoni. Biss, ma kontx nattendi għall-attivitajiet salv darba, meta missieri kien ħadni f’wieħed mill-aħħar mass meetings li kien sar mill-partit f’Ħal Qormi, taħt il-Kap Dr George Borg Olivier qabel l-Elezzjoni Ġenerali tal-1976 meta diversi partitarji spiċċaw imsawwta talli marru jivvutaw. Dawk li spiċċaw id-dar tagħna, li kienet saret forma ta’ kastell ta’ protezzjoni u affermazzjoni. Biss, wara l-elezzjoni tal-1981, meta għall-ewwel darba ivvutajt u l-Partit Nazzjonalista, għalkemm ġieb iktar voti xorta ma kellux il-maġġoranza tas-siġġijiet, bdejt nagħti sehmi sew.

Fl-Eżekuttiv

5. Mingħajr pjan jew ħsieb kont sirt membru tal-MŻPN, u f’inqas minn xahrejn membru tal-Eżekuttiv tal-istess u f’dak tal-partit. Sibtni mill-ewwel preżenti fid-diskussjonijiet politiċi xejn faċli li dak l-organu tal-partit kien qiegħed jiddiskuti. Stajt nisma’ l-ideat varji, nara l-impostazzjonijiet politiċi u lill-politiċi l-iktar prominenti ta’ dak iż-żmien jitkellmu. Fhimt iktar lil missieri f’dak li kien qiegħed jipprova jwettaq. Fhimtu fl-ideat u fl-azzjoni li l-għaqal jitlob li jittieħdu. Kien hemm min jaqbel u min le. Fl-aħħar, il-vot kien jiddetermina. Biss, f’dan ix-xenarju kont nara lill-Kap tal-Partit, Eddie Fenech Adami, jesprimi ruħu u jmexxina lkoll sabiex id-deċiżjonijiet jiġu meħuda. Kien żmien mill-iktar interessanti, li minnu tgħallimt ferm iktar milli stajt naħseb. F’dan kont inżomm posti u ma kontx inlissen kelma waħda. Attent f’dak li kien qiegħed isir.

Relazzjoni

6. F’dan kollu bnejn relazzjoni umana miegħu. Kien attent f’dak li kien qiegħed jagħmel u kont inħoss li huwa kellu fiduċja fija. F’dan niftakru meta attendejt għall-Kungress tad-Demokrazija Kristjana ġewwa Ruma, meta kont smajt lil Ciriaco De Mita (1928-2022), li kien ukoll is-segretarju tal-partit, għaddej għal erba’ sigħat sħaħ bir-rapport nazzjonali tiegħu. Niftakar li kont xtrajt numru ta’ kotba mingħand ic-Cinque Lune u hu wara qabadhom f’idejh jiddiskutihom, speċjalment dak dwar Don Primo Mazzolari (1890-1959). Niftakru jordnali li għandi mmur miegħu nieklu ma’ avukat Taljan u jgħidli li rrid noqgħod attent sew, billi riedni hemm bħala xhud u mhux għall-kumpanija. U hekk mort, u hemm tgħallimt iktar mingħandu. Kif iġġib ruħek u taffronta argumenti tal-Istat. Kien ċar għalija li kellu l-kwalitajiet kolllha.

Ma waqaftx

7. Naf li fl-Elezzjoni Ġenerali tal-1996 riedni noħroġ bħala kandidat, u li għalkemm kellimni u bagħtli l-messaġġiera, bqajt lura. Biss, meta fl-1998 aċċettajt, u sibt ruħi membru parlamentari f’distrett diffiċli, ftaħt kapitlu ieħor miegħu. Wieħed isbaħ. Fis-sens li bħala deputat kelli aċċess għalih. Kont, diversi drabi, nistaqsi lil dawk li kienu b’tant dedikazzjoni jieħdu ħsiebu. Jibgħatuni fil-kamra nistenna, u wara ftit, kienu jsejħuli. Hemm kont inressaq il-każ tiegħi u hu, li kien mimli bil-paċenzja miegħi, kien iħallini nipperswadih. Biddel numru ta’ pożizzjonijiet politiċi. U wara dik l-elezzjoni kien sar ferm iktar sensittiv għal dak li l-bażi tal-partit kienet qegħda titlob minnu. Iktar u iktar meta ried imexxina lkoll sabiex nidħlu bħala stat membru fl-Unjoni Ewropea. F’dan, mhux l-ewwel darba jew tnejn li l-ministri fil-Kabinett kienu jgħiduli li kien faħħarni fuq xi artiklu jew diskors li nkun għamilt.

Serva sew

8. Għamel diversi miżuri tajbin għal pajjiżna. Ħa ħsieb iġib fis-seħħ riformi varji. Mhux kulħadd fehmu, u kien hemm min ħadha miegħu. Biss, kont nibqa’ skantat f’kemm kelli ħbieb u kostitwenti li kienu jċemplulu direttament. Mhux darba jew tnejn kienu jgħiduli li kellmuh u li kienu mxew mal-pariri tiegħu. Kien il-Prim Ministru tal-gżejjer tagħna. Ġieb, u għadu jġib sallum, ir-rispett nazzjonali kif ukoll dak internazzjonali. Niftakar kif diversi politiċi barranin, li f’xi mument jew ieħor iltqajt magħhom, kienu jfaħħruh u jistaqsuni dwaru. Għamel il-ġid lil pajjiżna u mhux għalih innifsu. Dan għax għandu talenti uniċi inimitabbli. Iż-żarbun li libes ħadd ma jista’ jidħol fih. F’dan jixraq proprju li tul din il-ġimgħa nġibu quddiemna dan kollu u nirriflettu fuq kemm bnedmin ta’ valur kapaċi jagħmlu d-differenza fil-ħajja ta’ bnedmin oħra.

BNIEDEM EŻEMPLARI

1.   Ftit jiem ilu fakkarna u ċċelebrajna żewġ okkażjonijiet importanti għalina l-Ewropej. Fakkarna aħna wkoll, għax l-eventi tajba li jseħħu fi ħdan l-Unjoni Ewropea huwa wkoll ta’ għajnuna u benefiċċju għalina fuq dawn il-gżejjer. Iktar u iktar meta jkunu fil-pajjiż ġar tagħna l-Italja fejn, ħafna drabi, dak li jkun qiegħed iseħħ hemm jiġi segwit b’attenzjoni partikolari minna. Attenzjoni, l-ewwel, għax ħafna drabi hemm mumenti meta ispirajna ruħna mill-aġir it-tajjeb tagħhom. It-tieni, għax dak li jkun qiegħed jiġri nħossuh ferm iktar viċin tagħna minn oħrajn. Mhux biss għax ħafna għadhom sallum jifhmu l-lingwa Taljana, imma wkoll għax sar iktar faċli taqsam minn pajjiżna għall-pajjiż tagħhom.

Nawgurawlu

2.   Proprju f’dan il-Ħadd tat-23 ta’ Lulju li għadu kif għadda, Sergio Mattarella, il-President attwali tar-Repubblika Taljana għalaq tnejn u tmenin (82) sena. Imwieled viċin tagħna f’Palermo fl-1941, jagħraf faċilment l-ideat u d-direzzjonijiet li soċjetà bħal tagħna tieħu. Persuna li serva l-istituzzjonijiet demokratiċi ta’ pajjiżu. Bniedem li ħadem sabiex imexxi ‘l quddiem lil pajjiżu u l-ġid komuni sħiħ tiegħu. Bniedem li kien ilu fid-dell u mhux tant magħruf sakemm ġie maħtur President fl-2015, u rikonfermat fl-2022. Ma kienx dak il-politiku li jrid jidher imma dak li, fis-sustanza, jrid jaħdem sewwa. F’ħidma mill-iktar onesta. F’waħda fejn il-formazzjoni politika Demokratika-Kristjana servietu bħala dawl u boxxla fid-deċiżjonijiet li ma beżax, jew b’xi mod qagħad lura, milli jieħu.

Għall-Ġodda

3.   Għal dawk li qegħdin jitħajru, jew huma fl-ewwel passi politiċi tagħhom, huwa l-bniedem li wieħed għandu jimita. Jimitah fl-aġir Nisrani u politiku. Iżommu quddiemu fl-għarfien li, minkejja dak kollu li għadda minnu ma żammx għall-oħrajn, u lanqas ġarr ġo fih l-imrar li l-ħajja pubblika taf hija wkoll tagħti. Ma kienx il-bniedem li ried jidħol fil-politika, imma wara l-qtil ta’ ħuħ Pier Santi Mattarella, li kien il-President tar-Reġjun Sqalli, li seħħ nhar is-6 ta’ Jannar 1990, iddeċieda li jidħol. Fis-27 ta’ Ġunju 1990 rriżenja minn ministru għax ma qabilx ma’ liġi li kienet ser tagħti vantaġġi kbar lill-kumpanniji tal-medja ta’ Silvio Berlusconi. Fl-2012, wara marda serja ħafna, tilef kmieni lil martu Marisa Chiazzese, li oħtha Irma kienet miżżewġa lil ħuħ. Mument partikolari li wasslu biex, ftit snin wara, jgħid hekk: “Sarebbe auspicabile che ogni tanto le persone in buona salute trascorressero qualche giorno in vista negli ospedali, perché il contatto con la sofferenza aiuterebbe chiunque a dare a ogni cosa il giusto posto nella vita.” (Ikun tajjeb jekk minn żmien għal żmien bnedmin f’saħħithom iqattgħu xi ftit ġranet f’viżta fl-isptarijiet, għax dak il-kuntatt mas-sofferenza jgħin lil kull persuna biex ipoġġi kull ħaġa f’ħajtu fil-post ġust tagħha.” Minkejja dan kollu, baqa’ persuna attenta u jħares ’il quddiem biex jagħmel il-ġid u jservi lill-oħrajn, u l-Istat Taljan għażlu biex iġorr karigi determinanti.

Demokratiku-Kristjan

4.   Kien parti mill-formazzjoni politika li, jingħad x’jingħad fuqha, tibqa’ dik li l-iktar għamlet ġid lil pajjiżha. Kien, kif jingħad tajjeb, dak li kellu jdejh indaf u qalbu safja, li ma jagħtix ruħu għall-frugħa u anqas m’aġixxa bil-qerq. Bniedem li ngħaqad ma’ ġenerazzjoni ta’ politiċi li servew sewwa f’din it-triq ta’ Nsara mpenjati fil-politika, bħal Aldo Moro, Giorgio La Pira, Mariano Rumor, Benigno Zaccagnini, Arnaldo Forlani, Ciriaco De Mita u ħafna oħrajn. Wieħed li ta sehemu fit-tkattir ta’ ideat u prinċipji etiċi fundamentali li biddlu, u fl-istess ħin qegħdu l-pedamenti tas-soċjetà. Dawk li jħarsu li jkun hemm ordni soċjali li tiggarantixxi l-ġustizzja, il-paċi u l-avvanz soċjo-ekonomiku. Minn barra jista’ jidher kważi fraġli, imma minn ġewwa tenaċi u insistenti. Kapaċi jikteb u jindirizza sitwazzjonijiet ikkumplikati aktar milli jidħol f’polemiċi inutili. Tbaskat bħala Kattoliku impenjat għall-oħrajn, avukat u akkademiku. Tlett elementi essenzjali għal dak li llum huwa neċessarju għalina fil-ħajja u fis-soċjetà tagħna.

Camaldoli

5.   F’dan, proprju kien ukoll interessanti d-diskors kommemorattiv tiegħu fit-tmenin (80) sena minn meta f’Lulju 1943 kienu ltaqgħu numru ta’ intellettwali Kattoliċi f’monasteru partikolari ta’ Camaldoli, fit-Toskana, ftit ’il bgħid minn Firenze, fejn waqt li l-gwerra kienet għaddejja, u waqt li l-Faxxiżmu kien qiegħed jispiċċa, dawn inġabru biex jiġi pubblikat ktejjeb bit-titolu Per La Comunità Cristiana. Principi dell’Ordinamento Sociale. Hemm, kif jgħid tant tajjeb hu, tqegħdet id-direzzjoni bażika ta’ dak li wara serva biex tfasslet il-Kostituzzjoni Taljana. Fuq kollox, l-affermazzjoni tad-dinjità umana u li din hija superjuri għall-Istat fis-sehem, ir-rispett u r-responsabbiltà tagħha fis-soċjetà. Fejn kull kunċett dittatorjali jew materjali tal-politika ġew miċħuda. Fejn id-duttrina soċjali aġġornata u avvanzata tal-Knisja Kattolika toħroġ biċ-ċar u fl-abbiltà konkreta li tista’ tiġi mwettqa verament. Anzi, aktar bħala dik li tiggarantixxi l-komunità politika biex joħorġu l-valuri tal-ugwaljanza bejn il-bnedmin u t-tixrid tal-ġustizzja soċjali.

Nifirħulu

6. Kelli x-xorti li narah u nkellmu meta, fit-13 ta’ Settembru 2017, ġie f’pajjiżna. Hemm, waqt laqgħa li kienet saret mal-Kap tal-Oppożizzjoni Dr Simon Busuttil, kont preżenti fil-preżenza wkoll tal-ħabib Angelino Alfano, li kien Ministru tal-Affarijiet Barranin. Waqt dawk il-ftit minuti għidt li pajjiżu, bħal tagħna, għandu bżonn aktar Demokristjani għax kienu huma li wettqu l-ġid. Aħna u ħerġin dar lejja u qalli “grazzi”. Kien mument partikolari għalija li l-politika attiva tagħtik, u li issa għandi l-mument li nsemmih. Nikteb dan fit-tama li aktar jimxu warajh u ma jsegwux dawk żbaljati. Proprju għalhekk li fil-jiem li niċċelebraw għeluq sninu nħossni liberu li nikteb dwar dan il-bniedem eżemplari.