JIXRAQ

1. Jekk wieħed ikollu jdur l-artikli varji li ktibt tul dawn is-snin li ilni nagħti sehmi fid-dinja politika jinduna. Jinduna li diversi drabi ktibt u faħħart ħidmet Eddie Fenech Adami. Hemm fihom spunti varji li f’ħafna rbatt ma’ dak li kien għaddej fuq il-linja nazzjonali. Salv dak li kont ktibt meta ġie nominat u maħtur President tar-Repubblika ta’ pajjiżna. Hemm faħħart ħidmietu u sostnejt il-pożizzjoni li kien pass politiku loġiku li huwa jiġi hekk maħtur. Għalkemm deher li huwa fl-aħħar fażi tal-karriera politika u pubblika tiegħu, fil-fatt ma kienx. Baqa’, kif jiddikjara fil-ktieb li kien inħareġ bl-isem ta’ Inservi. Ħidma Politika 1969-2009 (2009) ta’ Michael Schiavone u Leonard Callus. Baqa’ l-bniedem li jgħix man-nies u li kapaċi jifhem il-polz tal-poplu, iservihom.

Tul il-ġimgħa

2. Nikteb aktar dan fid-dawl tal-fatt li matul din il-ġimgħa ser ikun qiegħed jagħlaq disgħin sena. Proprju nhar l-Erbgħa, is-7 ta’ Frar, ser inkunu qegħdin niċċelebraw dan il-mument importanti. Wieħed li huwa, ċertament, wieħed ta’ ferħ meta wieħed jiftakar dak li dan il-bniedem, minkejja d-diversi kumplikazzjonijiet li kellu jaffronta, irnexxilu jasal għalih. Ferħ għall-fatt li għadu magħna, jgħix u jfakkarna f’dak kollu li għadda minnu. Xiehda ħajja għaliha, u fl-istess għal dak kollu li ġarrab pajjiżna. F’dak kollu li għadda minnu sabiex inġiebet lura t-triq it-tajba bid-diversi bidliet li kellhom bżonn isiru. Irnexxilu, bl-għaqal kostanti tiegħu, iġib progress soċjali u ekonomiku li l-pajjiż, fil-kumplikazzjonijiet sħaħ tiegħu, kien jiflaħ. Ċertament mhux kull deċiżjoni li ħa ġiet aċċettata minn kulħadd, u f’mumenti ġie ikkontestat ukoll, imma meta wieħed iħares lejn ħidmietu komplessivament ma jistax ma jirreġistrax li pajjiżna mexa sew ’il quddiem bil-merti tiegħu.

M’għandekx tirtira

3. F’ħafna, meta wieħed iħares lejn il-karriera politika tiegħu, jifhem iktar il-kliem ‘determinazzjoni’ u ‘perseveranza’. Għamel diversi sagrifiċċji, u miegħu l-familja, sabiex imexxi ’l quddiem partit mimli kumplikazzjonijiet u poplu daqshekk ieħor ikkumplikat. Kif biddel il-linja politika u fl-istess ħin żamm il-kolp fid-diffikultajiet u l-isfidi li s-snin ta’ bejn l-1981 u l-1987 ippreżentaw. Għamel mill-partit wieħed iktar uman, moderat, taċ-ċentru u li jaħrab l-estremiżmi li, f’sitwazzjonijiet bħal dawk, kien faċli ħafna li wieħed isib ruħu fihom. Fortunatament kien kapaċi jħares ’il quddiem u japprezza lil dawk li kellu madwaru. Jifhem fejn iridu jmorru, u fl-istess ħin jagħraf kif jeħodhom. L-impenn ħawtiel u kostanti tiegħu ma naqasx. Ma kienx jistenna l-eventi, imma kien ikun protagonist fihom. Fuq kollox, wara snin fil-politika bi tmien elezzjonijiet warajh wera dak li jgħidilna tajjeb The Economist tal-ġimgħa li għaddiet: “Why you should never retire.” Dan għax, sena wara sena, baqa’ jsib il-pjaċir u l-entużjażmu li jaqbeż għall-oħrajn u jmexxi b’ħeġġa dejjem iktar soda.

Niftakar

4. Għalkemm ta’ żagħżugħ kont indum imqajjem nistenna lil missieri jiġi lura mill-Parlament jew mil-laqgħat li kien ikollu fil-ħajja politika, f’dak iż-żmien jiena ma kontx involut. Kont insegwi dak li kien ikun għaddej u nifhem iktar id-diffikultajiet varji li kienu qegħdin jiġu affrontati mill-Partit Nazzjonalista fl-Oppożizzjoni. Biss, ma kontx nattendi għall-attivitajiet salv darba, meta missieri kien ħadni f’wieħed mill-aħħar mass meetings li kien sar mill-partit f’Ħal Qormi, taħt il-Kap Dr George Borg Olivier qabel l-Elezzjoni Ġenerali tal-1976 meta diversi partitarji spiċċaw imsawwta talli marru jivvutaw. Dawk li spiċċaw id-dar tagħna, li kienet saret forma ta’ kastell ta’ protezzjoni u affermazzjoni. Biss, wara l-elezzjoni tal-1981, meta għall-ewwel darba ivvutajt u l-Partit Nazzjonalista, għalkemm ġieb iktar voti xorta ma kellux il-maġġoranza tas-siġġijiet, bdejt nagħti sehmi sew.

Fl-Eżekuttiv

5. Mingħajr pjan jew ħsieb kont sirt membru tal-MŻPN, u f’inqas minn xahrejn membru tal-Eżekuttiv tal-istess u f’dak tal-partit. Sibtni mill-ewwel preżenti fid-diskussjonijiet politiċi xejn faċli li dak l-organu tal-partit kien qiegħed jiddiskuti. Stajt nisma’ l-ideat varji, nara l-impostazzjonijiet politiċi u lill-politiċi l-iktar prominenti ta’ dak iż-żmien jitkellmu. Fhimt iktar lil missieri f’dak li kien qiegħed jipprova jwettaq. Fhimtu fl-ideat u fl-azzjoni li l-għaqal jitlob li jittieħdu. Kien hemm min jaqbel u min le. Fl-aħħar, il-vot kien jiddetermina. Biss, f’dan ix-xenarju kont nara lill-Kap tal-Partit, Eddie Fenech Adami, jesprimi ruħu u jmexxina lkoll sabiex id-deċiżjonijiet jiġu meħuda. Kien żmien mill-iktar interessanti, li minnu tgħallimt ferm iktar milli stajt naħseb. F’dan kont inżomm posti u ma kontx inlissen kelma waħda. Attent f’dak li kien qiegħed isir.

Relazzjoni

6. F’dan kollu bnejn relazzjoni umana miegħu. Kien attent f’dak li kien qiegħed jagħmel u kont inħoss li huwa kellu fiduċja fija. F’dan niftakru meta attendejt għall-Kungress tad-Demokrazija Kristjana ġewwa Ruma, meta kont smajt lil Ciriaco De Mita (1928-2022), li kien ukoll is-segretarju tal-partit, għaddej għal erba’ sigħat sħaħ bir-rapport nazzjonali tiegħu. Niftakar li kont xtrajt numru ta’ kotba mingħand ic-Cinque Lune u hu wara qabadhom f’idejh jiddiskutihom, speċjalment dak dwar Don Primo Mazzolari (1890-1959). Niftakru jordnali li għandi mmur miegħu nieklu ma’ avukat Taljan u jgħidli li rrid noqgħod attent sew, billi riedni hemm bħala xhud u mhux għall-kumpanija. U hekk mort, u hemm tgħallimt iktar mingħandu. Kif iġġib ruħek u taffronta argumenti tal-Istat. Kien ċar għalija li kellu l-kwalitajiet kolllha.

Ma waqaftx

7. Naf li fl-Elezzjoni Ġenerali tal-1996 riedni noħroġ bħala kandidat, u li għalkemm kellimni u bagħtli l-messaġġiera, bqajt lura. Biss, meta fl-1998 aċċettajt, u sibt ruħi membru parlamentari f’distrett diffiċli, ftaħt kapitlu ieħor miegħu. Wieħed isbaħ. Fis-sens li bħala deputat kelli aċċess għalih. Kont, diversi drabi, nistaqsi lil dawk li kienu b’tant dedikazzjoni jieħdu ħsiebu. Jibgħatuni fil-kamra nistenna, u wara ftit, kienu jsejħuli. Hemm kont inressaq il-każ tiegħi u hu, li kien mimli bil-paċenzja miegħi, kien iħallini nipperswadih. Biddel numru ta’ pożizzjonijiet politiċi. U wara dik l-elezzjoni kien sar ferm iktar sensittiv għal dak li l-bażi tal-partit kienet qegħda titlob minnu. Iktar u iktar meta ried imexxina lkoll sabiex nidħlu bħala stat membru fl-Unjoni Ewropea. F’dan, mhux l-ewwel darba jew tnejn li l-ministri fil-Kabinett kienu jgħiduli li kien faħħarni fuq xi artiklu jew diskors li nkun għamilt.

Serva sew

8. Għamel diversi miżuri tajbin għal pajjiżna. Ħa ħsieb iġib fis-seħħ riformi varji. Mhux kulħadd fehmu, u kien hemm min ħadha miegħu. Biss, kont nibqa’ skantat f’kemm kelli ħbieb u kostitwenti li kienu jċemplulu direttament. Mhux darba jew tnejn kienu jgħiduli li kellmuh u li kienu mxew mal-pariri tiegħu. Kien il-Prim Ministru tal-gżejjer tagħna. Ġieb, u għadu jġib sallum, ir-rispett nazzjonali kif ukoll dak internazzjonali. Niftakar kif diversi politiċi barranin, li f’xi mument jew ieħor iltqajt magħhom, kienu jfaħħruh u jistaqsuni dwaru. Għamel il-ġid lil pajjiżna u mhux għalih innifsu. Dan għax għandu talenti uniċi inimitabbli. Iż-żarbun li libes ħadd ma jista’ jidħol fih. F’dan jixraq proprju li tul din il-ġimgħa nġibu quddiemna dan kollu u nirriflettu fuq kemm bnedmin ta’ valur kapaċi jagħmlu d-differenza fil-ħajja ta’ bnedmin oħra.

IL-GAZZETTI TAL-PN JIBQGĦU JWASSLU L-MESSAĠĠ DEMOKRATIKU B'RISQ PAJJIŻNA - Michael Schiavone waqt it-tnedija tal-ktieb Fid-Direzzjoni t-Tajba

Carm Mifsud Bonnici, ħabib kbir tiegħi u tal-familja, stedinni biex fl-okkażjoni tat-tnedija tal-ktieb b’ġabra ta’ artikli ppubblikati fil-gazzetti In-Nazzjon, Il-Mument, u Il-Leħen bit-titlu Fid-Direzzjoni t-Tajba, nagħti l-ħsibijiet tiegħi dwar il-gazzetti tal-Partit.

Il-ħajra tiegħi għall-ġurnaliżmu bdiet kmieni fil-familja.  Qabel iżżewwiġt u ġejt  noqgħod Ħal Tarxien, jien mill-Isla, u ftit passi ‘l bogħod minn fejn konna noqogħdu fi Triq il-Vitorja, kien hemm il-Każin tal-Partit fi Triq il-Marina, mhux fejn qiegħed illum, fi Triq il-Vitorja.

Għal xi żmien, il-ġurnal ‘Il-POPLU’, il-gazzetta ta’ kull ġimgħa tal-Partit kienet toħroġ il-Ġimgħa filgħaxija u konna nixtruha.  L-għeruq tal-familja tiegħi minn dejjem kienet tħaddan il-PN.  Kif tidħol il-bieb kont tara ritratt kbir tal-Kap tal-Partit u Prim Ministru Nerik Mizzi.

Ma nafx għaliex, il-fatt li kien ikolli gazzetta f’idejja kienet issaħħarni – fis-sens li kont ngħid: imma kif issir gazzetta? X’ikun fiha? Kif tinħadem? Meta kbirt ftit, l-interess tiegħi ta’ ftit paġni bil-kitba u r-ritratti kienet taffaxxinani.  Kont niflihom sewwa, l-aktar meta kien ikun hemm xi tagħrif fuq xi persunaġġ.  Meta spiċċajt l-iskola sekondarja, is-Seminarju, ħabib tal-familja li kien midħla tal-Progress Press, kien qal lil missieri biex nipprova mmur nitgħallem il-ġurnaliżmu ma’ The Times.  L-interview sar minn Mabel Strickland flimkien ma’ persuna oħra, u qaltli biex nibda għax-xogħol fil-bidu tal-ġimgħa ta’ wara.  Bdejt b’sitt liri sterlini fil-ġimgħa.  Dan kien f’Lulju 1968 – 55 sena ilu.

Dam li għedt s’issa, marbut mal-ewlenija gazzetta ta’ kuljum, hu bl-ilsien Ingliż.  L-istess proprjetarji ta’ din il-gazzetta kienu jippubblikaw gazzetta oħra bil-Malti ta’ kuljum – IL-BERQA, li kienet bdiet f’Mejju 1930 u baqgħet toħroġ sal-1971, imma issa bit-titlu ta’ TELSTAR.

Peress li ma kienx hawn gazzetta oħra ta’ kuljum bil-Malti, din kienet tinxtara mhux ħażin.  Fl-1962 ħarġet għall-ewwel darba l-gazzetta l-orizzont mill-Union Press, li kienet ixxaqleb lejn il-Partit Laburista, fi żmien Duminku Mintoff.

“In-Nazzjon Tagħna”

Fil-Kungress tal-Partit, li kien sar fit-Teatru Hollywood fil-Ħamrun fl-1964, l-Avukat Carmelo Caruana kien ħabbar li l-PN se jwaqqaf l-istamperija tiegħu, u eventwalment l-uffiċini tal-Partit.  Inxtrat l-art fil-Ħamrun u bdiet tinbena l-Istamperija li sa mill-bidu konna nsejħulha n-“National Press”.  Il-Partit investa fix-xiri tal-makkinarju li kienet teħtieġ l-istamperija.  Hawn wieħed irid jgħid li fl-istamperija, l-ewwel ma kienet tkun stampata kienet Il-Poplu, imbagħad In-Nazzjon Tagħna u eventwalment Il-Mument, The Democrat u anki In-Niggieża. Mhux biss, imma kien isir xogħol ieħor ta’ jobbing biex jgħin fid-dħul finanzjarju tal-istess stamperija.  Ġew impjegati għadd ta’ ħaddiema u għal xi żmien din l-istamperija kienet sejra tajjeb.

L-Avukat Ugo Mifsud Bonnici, President Emeritu, missier Carm, kien wieħed mill-ewlenin li ħadem qatigħ biex 54 sena ilu beda joħroġ dan il-ġurnal.  Hu kien inkarigat mill-Partit bit-tmexxija ta’ din il-gazzetta.  Bdew ikunu impjegati u mħarrġa fil-ġurnaliżmu, u saru arranġamenti mal-aġenzija tal-aħbarijiet Franċiża “France Presse” biex inkunu nistgħu nirċievu aħbarijiet mix-xena internazzjonali. 

Kien fid-29 ta’ Settembru 1969 meta jiena mort għall-ewwel darba fil-binja antika tal-istamperija, li dak iż-żmien, il-bieb ewlieni tagħha kien fi Triq id-Duluri.  Iltqajt ma’ Ugo Mifsud Bonnici, Carmelo Caruana u Emmanuele Bonello. Id-data tal-ewwel ħarġa tal-gazzetta ma kinitx għadha ġiet stabbilita.  Jien kont mitlub biex ngħin fil-qari tal-provi ta’ Il-Poplu.  Irrid ngħid, li sa dakinhar jien kont impjegat għal ftit inqas minn sentejn mal-Allied Malta Newspapers fejn ħdimt għal aktar minn sena u  nofs fi newsroom ma’ The Times of Malta u ftit xhur fid-dipartiment tal-features tal-istess gazzetta.  B’hekk kelli ftit esperjenza f’żewġ fergħat tal-gazzetta.

Sadanittant kienu impjegati aktar ħaddiema.  Ridna nibnu d-dipartiment editorjali b’għadd ta’ reporters, il-fergħa tal-features, tal-isports, tal-fotografija, tar-reklami, ix-shift ta’ bil-lejl, u xejn inqas dak tad-distribuzzjoni tal-gazzetta.  Issa l-istaff kien kiber sewwa.

Ugo Mifsud Bonnici kien ilaqqagħna spiss biex nagħmlu t-tħejjijiet neċessarji.  Il-messaġġ li għaddielna Ugo Mifsud Bonnici kien li In-Nazzjon għandu jimposta ruħu fost il-qarrejja billi jintrabat dejjem mal-verità u jagħraf dejjem jissepara l-fatti mill-opinjoni.  Kien jinsisti li l-PN dejjem ried li l-ġurnal ikun il-ġurnal ta’ kulħadd, u mhux tan-Nazzjonalisti biss.  Kunċett li tpoġġa quddiemna mill-bidunett, u li l-ġurnal għandu jinqara minn kulħadd.

Fl-aħħar tas-sittinijiet, il-PN kien ilu fil-gvern mat-tmien snin, u issa li kien riesaq iż-żmien għall-elezzjoni tal-1971 kien jeħtieġ iżjed il-bżonn li l-messaġġ ikun wieħed qawwi.  Iż-żewġ ġurnali ta’ kuljum li kienu joħorġu dak iż-żmien, The Times of Malta u l-orizzont ma kinux iwasslu l-messaġġ tal-PN, u għalhekk kien iktar importanti li din il-gazzetta twassal il-messaġġ b’qawwa.

Il-bżonn tal-ġurnal ta’ kuljum sar indispensabbli

Kien stabbilit li In-Nazzjon Tagħna jibda joħroġ mill-1 ta’ Lulju 1970.  Skont Ugo Mifsud Bonnici, l-isem oriġina mix-xewqa tal-Kap tal-Partit, Ġorġ Borg Olivier.  Kien deċiż ukoll li jien ningħata l-kariga ta’ editur, responsabbiltà kbira li ma kontx qed nistenna.  Ugo Mifsud Bonnici offra li jikteb l-editorjali, u dam jagħmel dan għal diversi snin.  Eventwalment kienu jiktbu l-editorjali wkoll Eddie Fenech Adami, Guido de Marco, George Bonello du Puis, Joseph Fenech u Victor Ragonesi.

Il-ħidma tiegħi, bl-għajnuna tal-ħaddiema kollha sħabi ma kinitx faċli, l-iktar minħabba n-nuqqas ta’ esperjenza li kellna.  Ir-rapporti u l-editorjali kienu jwasslu sa tard filgħaxija, u għall-ewwel xhur, in-night editors kienu jtemmu ħidmiethom sas-sigħat bikrin tal-għada filgħodu.  Ilkoll kemm aħna konna determinati u konvinti minn dak li konna qegħdin nagħmlu, għax kellna magħna s-sostenn tal-Partit imsejjes fil-prinċipji demokristjani li jħaddan.

Il-problemi amministrattivi kienu jitwieldu kuljum u n-nuqqas ta’ finanzi li kellu  l-Partit qatt ma kienu żgħar.  Partit, li għalkemm għamel snin twal fit-tmexxija tal-pajjiż, qatt ma stagħna, qatt m’approfitta ruħu mill-pożizzjoni li kellu.

Kellna nuqqas ta’ karta, ta’ linka, kif ukoll l-inkwiet kif kienu ser jitħallsu l-ħaddiema fl-aħħar tax-xahar.  Minkejja dawn il-problemi, is-salarji qatt ma naqsu.

Jien kelli wkoll responsabbiltà tal-amministrazzjoni ta’ kuljum tal-istamperija, bil-problemi kollha.  Kellhom jgħaddu s-snin biex jinħatar Segretarju Ġenerali tal-Partit full-time għat-tmexxija tal-istamperija u tal-Partit.  Finalment, ma’ Paul Spiteri, li kien imexxi ‘l-ħaddiema industrijali tal-istamperija u l-accountant, konna nippruvaw insolvu dawn il-problemi, s’intendi bil-pariri u l-konsultazzjoni kontinwa ma’ Carmelo Caruana, Ugo Mifsud Bonnici, u aktar tard ma’ Eddie Fenech Adami, George Bonello du Puis u Joe Fenech.  Dawn, min ħin u min ieħor, kienu jiġu l-istamperija, proprju fl-uffiċċju tiegħi u jistaqsuni dwar xi problemi li kien ikollna.

B’mod partikolari, Ugo Mifsud Bonnici, ta’ kuljum, kmieni waranofsinhar kien isejħilna biex jaġġornana dwar l-aħbarijiet kurrenti u ġeli wkoll kien joqgħod jikteb l-editorjal u jgħaddihuli.  Bħalu, eventwalment kienu jagħmlu Eddie Fenech Adami, Guido de Marco, George Bonello du Puis u Joseph Fenech.

Ftit xhur wara konna resqin lejn l-elezzjoni tal-1971 u ridna nwasslu l-messaġġ tagħna b’iktar qawwa u saħħa, u d-doża politika żdiedet sewwa.  L-ewwel xhur u snin ma kinux faċli, l-aktar wara li l-MLP rebaħ l-elezzjoni.

Kellna s-sostenn tal-qarrejja u tal-mexxejja tal-Partit.  Iżda minkejja d-diffikultajiet kollha, aħna bqajna hemm. 

L-attakki vjolenti fuq l-istamperija, mandat ta’ qbid mill-Bank, għexieren ta’ libelli – dawn ma qatgħulniex qalbna u bl-għajnuna ta’ sħabi l-impjegati, In-Nazzjon baqa’ sejjer tajjeb u dejjem wassalna l-messaġġ.

Insemmi ġrajja li baqgħet tissemma u li l-mexxejja tal-Partit u lili, bħala editur tal-gazzetta, inkwetatna mhux ftit.  Ridt noqgħod b’seba’ għajnejn li r-rappurtaġġ li se jidher fil-gazzetta tal-għada jkun fidil kemm jista’ jkun.  Il-mexxejja tal-Partit, u partikolarment Dr Ugo, riedu jkunu żguri mir-rapporti fidili tal-gazzetta.

Fl-1980 inħtart editur ta’ Il-Mument, u għalkemm ir-responsabbiltà politika baqgħet l-istess, almenu l-uġigħ ta’ ras kien inqas għax kienet gazzetta ta’ darba fil-ġimgħa.

Kienet waslet l-elezzjoni tal-1981 u r-riżultat ħoloq anomalija, fis-sens li l-PN kien kiseb l-akbar ammont ta’ voti, iktar minn 4,000 vot iżjed mill-MLP, iżda kellu tlett siġġijiet, tliet deputati inqas.  Tul dawn ix-xhur, il-vjolenza politika kienet fl-aqwa tagħha, fosthom l-inċident tat-2 ta’ Novembru f’Ħaż-Żebbuġ, meta waqt dimostrazzjoni taż-żgħażagħ tal-MLP, dawn ġibdu lejn il-każin tal-PN fil-pjazza tar-raħal, ħarqu xi karozzi u ppruvaw jiżgassaw il-bieb tal-każin tal-PN.  Meta kien jidher li l-folla Laburista kienet se tisfronda l-bieb ta’ barra, partitarji Nazzjonalisti, minn fuq il-bejt tal-każin imbuttaw xi balavostri tal-bejt lejn id-dimostranti li wħud sfaw midruba.

L-għada, 17-il partitarju Nazzjonalista ġew arrestati u tressqu l-Qorti, iżda l-Qorti illiberat lill-partitarji Nazzjonalisti.  Il-Qorti kienet qalet li flok il-pulizija użat il-gass tad-dmugħ lejn il-partitarji Laburisti, għax l-intenzjoni ta’ dawn kienet waħda ċara, użat il-gass tad-dmugħ fuq partitarji Nazzjonalisti.

Bqajt f’din il-kariga sal-1989, meta l-Partit ħoloq Dar tal-Pubblikazzjonijiet u kont intagħżilt biex immexxi din il-fergħa l-ġdida.

Nittama li wara dawn il-50 sena, il-gazzetti tagħna jibqgħu jwasslu l-messaġġ demokratiku b’risq pajjiżna.