1. Il-ħsieb irid jiġi kkultivat, immaturat, mgħejjun sabiex jikber u jrendi l-ġid lill-bniedem. Mingħajr din l-attività nitilfu ħafna minn dak li aħna għandna nkunu verament. Dan sija fil-persuna tagħna stess: min aħna u fejn nimmiraw li nkunu, kif ukoll f’dik tas-soċjetà li ngħixu fiha, f’dik li rriduha tkun. Nistgħu nkunu ordinati, organizzati, attivi u nħarsu ’l quddiem bħala umani. Nistgħu nassiguraw li kemm jista’ jkun naġixxu sewwa fil-ħsieb li kull azzjoni tajba jew ħażina li nwettqu, biha ser naffettwaw lill-oħrajn, l-ambjent soċjali fis-sħiħ. Att tajjeb, fih innifsu, imiss lilna direttament. Inħossuna aħjar u nafu li mixjin fit-triq it-tajba. Dan imiss, direttament u indirettament, lil dawk li huma madwarna.
Kif għandna nkunu
2. Il-bniedem ilu sekli sħaħ jiddibattu u jikteb f’kif jaħseb li hu l-aħjar mod li bih is-soċjetà tiġi mibnija u organizzata. Uħud dehru li qed jitkellmu mingħajr kuntest jew realtà. Imma diversi kienu qed jirriflettu fuq is-sitwazzjonijiet soċjali u politiċi li kienu fihom. Uħud aċċettaw dak li kien hemm u b’pariri ppruvaw jibdlu lir-renjanti, lil dawk li kellhom il-poter assolut f’idejhom. Oħrajn ħolmu b’soċjetà ġdida differenti, qisu d-dinja setgħet tibda ddur mill-ġdid. Proġetti li wara Sir Thomas More (1478-1535), bil-ktieb tiegħu Utopia (1513) ġew ikklassifikati bħala ‘utopistiċi’. Dawk li wħud raw, f’dak li dan il-qaddis kiteb, il-proġett ta’ soċjetà li ma tistax tieħu l-ħajja. Dan għax għalkemm mibnija fuq premessi u intenzjonijiet mimlija bil-valuri, kienet qed tinjora lill-bniedem f’dak li hu u f’dak li l-istorja għaġnitu li jkun.
Xorta waħda
3. Warajh ġew diversi bi proġetti politiċi li wħud ġew implimentati f’termini puristi u oħrajn le. Karl Marx u d-dixxendenti tiegħu għaddew minn dan. Dak li seħħ fl-Unjoni Sovjetika hemm min jgħid li ma kienx it-twettiq kif kellu jkun, oħrajn le. Il-fatt però jibqa’ li miegħu ġew diversi oħrajn, f’reazzjonijiet varji, bl-isfumaturi żbaljati li n-Nażiżmu u l-Faxxiżmu ġiebu magħhom. Ħolm ta’ soċjetà perfetta, mibnija fuq is-suppost bnedmin perfetti u puri. Direzzjonijiet varji li meta mfassla fuq utopiji imprattikabbli, u inzi aktar indirizzati fuq kunċetti anti-umani, li jmorru kontra n-natura u d-dinjità tal-bniedem, ifallu. Xorta hemm diversi atti li saru li wieħed irid jikkonsidra u jeżamina sabiex jifhem x’effett u x’impatt kellhom fuq l-istorja u l-Istati. Xorta aktar li l-bniedem ma qatax qalbu milli jittama li huwa kapaċi jibni proġett utopiku li huwa iktar realistiku minn oħrajn qablu jew miegħu.
Wieħed għandu jistaqsi
4. F’dan, quddiem il-fallimenti ta’ proġetti politiċi fuq il-lemin u fuq ix-xellug fl-estremiżmi tagħhom, fil-puriżmi apparenti tagħhom, hemm pożizzjonijiet li żviluppaw. Iktar u iktar f’dawn it-tmenin sena mit-tmiem tal-aħħar gwerra dinjija jidher li barra l-paċi u l-organizzazzjoni nterna Ewropea waqfu dawk li kitbu kotba utopiċi ġodda kif nafuhom. Id-domanda li però baqgħet tiġi mistoqsija f’moħħ diversi, u hekk għadha. Ideat u kunċetti li l-perit u filosfu Amerikan Richard Buckminister Fuller (1895-1983), fil-ktieb miġbur mid-dixxendenti Utopia or Oblivion (2008) iħares fihom. Ktieb li, fl-introduzzjoni tiegħu, jibda b’dawn il-kliem: “All of humanity now has the option to “make it” successfully and sustainably, by virtue of our having minds, discovering principles and being able to employ these principles to do more with less.” (L-umanità kollha issa għandha l-għażla li “tirnexxi” b’suċċess u b’sostenibilità, bil-gwida li nidderieġu l-imħuħ tagħna biex jiskopru prinċipji li bihom ikunu kapaċi jwettqu iktar b’inqas.”
Dibattitu kontinwu
5. F’dan il-punt, fin-nuqqas ta’ kunċetti ġodda “utopistiċi” sibt ktieb interessanti li jiddibatti dan kollu fi sfond iktar preċiż u miftuħ: passat, preżent u futur. Il-ktieb Occidente senza utopie (2016) fih is-sabiħ ta’ żewġ trattati ta’ bnedmin intelliġenti u li huma akkademikament u politikament impenjati. Qrajt dak li l-istoriku u politiku Paolo Prodi (1932-2016), (li kien jiġi ħu l-ex Prim Ministru Taljan Romano Prodi), kif ukoll dak li l-filosfu u politiku Massimo Cacciari (1944) kitbu. It-tnejn b’linji etiċi differenti, imma jaqblu li hemm bżonn li l-bniedem jibqa’ joħlom u jħares ’il quddiem. Mingħajr dan, il-bniedem u s-soċjetà li jgħix fiha, imorru lura. Element neċessarju fl-eżistenza umana.
Ideat
6. It-tnejn huma trattati fi sfond akkademiku qawwi, però b’ħafna għerf politiku li tawhom l-esperjenzi diretti rispettivi tagħhom. Dawk li fil-ħajja tagħhom it-tnejn jindikaw li għad hemm lok għall-Utopija u li għad hemm bżonn ta’ bnedmin li jħarsu ’l quddiem f’dak li s-soċjetà għandha tkun. Difatti Cacciari jgħidilna hekk, fi kliem mill-iktar rilevanti għal-lum: “Sicurezza e pace non potranno mai essere garantite se Politica e Accademia non celebreranno indissolubili nozze. È la natura stessa dell’impresa scientifica a esigerle.” (Is-sigurtà u l-paċi ma jistgħu qatt ikunu garantiti jekk il-Politika u l-Akkademja ma jiċċelebrawx żwieġ li ma jinħallx. Huwa min-natura stess tal-kunċett xjentifiku li jitlobha.) Punti li jfakkruna iktar li jekk dan ma jsirx ser ikollna iktar politika amministrattiva, kif diversi uffiċjali tal-Gvern jissugraw li jkunu, minn dawk li kapaċi jibnu soċjetajiet aqwa milli għandna.
Sewwa nittamaw
7. F’dan, f’soċjetà fejn il-politika abbandunat l-ideoloġija taħt il-ħsieb li m’għadhiex iktar rilevanti, wieħed jistaqsi jekk dan huwiex minnu jew huwiex ir-raġuni ta’ deklin b’mod partikolari magħna li ninsabu fl-Oċċident. Dan fis-sens li għad għandna partiti politiċi li għandhom kunċett ċar fil-politika tagħhom ta’ x’tip ta’ soċjetà għandu jkollna. Meta wieħed jistaqsi l-politika xi trid twettaq ma ssibx linja sħiħa bażata fuq prinċipju etiku uniku, imma varjetà ta’ ideat li ħafna drabi anqas ma jiffunzjonaw jew jistgħu jiffunzjonaw flimkien. Dan iktar u iktar fid-dawl tal-fatt li fl-għażla li ġejja, il-Gvern irid iżomm il-poter f’idejh taħt il-messaġġ indirett li huwa hu biss li kapaċi jamministra tajjeb il-pajjiż, u huwa minħabba dan li jista’ jkun hemm xi forma ta’ progress.
L-Isfida u l-Proposta
8. F’dan, ovvjament, għal min irid iħares li jibni pajjiż oċċidentali bħal tagħna li jkollu kunċett ta’ ‘Utopia’ pożittiv u ċar ġej minn isfel għal fuq ċert li jagħraf li għandu s-sogru qawwi li jiġi akkużat li dan huwa fil-ħolm li ma jitwettaqx. F’dan wieħed irid jistaqsi ma’ dawn l-awturi proprju kemm hemm lok għat-tama. Cacciari, fil-ħsieb tiegħu, jgħidilna hekk: “Filone, soprattutto in Quod deterius, era giunto quasi a identificare essenza dell’uomo e speranza: ‘che cosa è più proprio dell’uomo della speranza? ‘solo chi è capace di sperare è uomo, il disperato non è uomo. Vivere è vivere nella speranza ripeterà Agostino. Ma la fondatezza della speranza è più entrambi “gioia prima della Gioia”, e proviene dalla fede in Lui.” (Filone, il-filosfu Lhudi, l-iktar fil-ktieb tiegħu Quod deterius potiori insidiari soleat, jasal viċin l-essenza tal-bniedem u t-tama: ‘x’inhuwa l-iktar proprju fil-bniedem mit-tama? Huwa dak biss li kapaċi jittama li huwa bniedem; l-iddisprat mhuwiex hekk. Li tgħix huwa li tgħix bit-tama, jirrepeti Santu Wistin. Imma l-bażi tat-tama hija iktar f’daqqa, hija “l-ferħ qabel il-Ferħ” u ġejja mill-fidi f’Alla.) F’dan nibqa’ nittama li nkun kontributur lejn proġett politiku ċar u futur. Nibqa’ nħoss fija l-ferħ qabel il-Ferħ li dan jista’ jsir għax hemm bażi fuq x’jista’ jsir. Għax l-agħar, minnu nnifsu, jattakka l-aħjar.
Showing posts with label Sir Thomas More. Show all posts
Showing posts with label Sir Thomas More. Show all posts
25.11.25
9.7.25
WIEĦED MILL-EROJ
1. Iktar ma jgħaddu s-snin, iktar nirrealizza kemm ingħatajt formazzjoni tajba f’ħajti. Niftakar f’dawk il-kotba li fl-iskola primarja kont ingħatajt naqra. Fl-għalliema li mexxewna u li assiguraw li dak li konna qed nistudjaw kien verament tajjeb għalina. Ma kellniex min jiddubita l-fatti, jew jipprova jċekken jew imaqdar dak li l-bnedmin wettqu fit-tajjeb jew inqas. Trabbejt b’imħabba lejn il-ktieb u lejn il-qari ta’ kotba dwar l-Istorja. Kelli lista ta’ persuni li kont qrajt ħajjithom u li bqajt ħajti nfittex dwarhom, naqra iktar u nifhem il-fatt kemm u għaliex kienu u għadhom jibqgħu jitqiesu daqshekk kbar.
Missejt lura
2. Ftit jiem ilu ħassejt dan kollu waqt li qrajt mill-ġdid li fis-6 ta’ Lulju 1535, xejn inqas minn erba’ mija u disgħin sena ilu, il-qaddis Sir Thomas More għadda għall-martirju. Forsi mertu f’dan ukoll tal-film A Man for all Seasons (1966) ta’ Fred Zinnemann (1907-1997) fejn stajt nara dak li qrajt aħjar. Imma l-iktar, ċertament, f’ħajja ta’ bniedem Nisrani, avukat u politiku li għall-prinċipji tiegħu ġie ikkundannat għall-mewt. Kellu l-kuraġġ li jieqaf lir-Re Enriku VIII (li qabel kien viċin ħafna tiegħu) meta dan kien kontra l-parir ta’ More u oħrajn li qabad u ħa d-deċiżjoni li jaqta’ lilu nnifsu mill-Knisja Kattolika f’Ruma. More ġie mneħħi minn kull kariga, ġie msakkar fil-ħabs u wara pproċessat inġustament. Għalija baqa’ bniedem eżemplari u li kitbietu u ħidmietu baqgħu ta’ ispirazzjoni, iktar u iktar f’kull mument politiku u legali iebes li sibt ruħi fih. Dawl fid-dinja iebsa tal-politika.
Ħajja
3. Min ma qrahx, jew almenu sar jaf dwaru, għandu jsib il-ħin sabiex jagħmel dan. Anki jekk tista’, b’xi mod, ma taqbilx miegħi fuq il-ħajja eżemplari tiegħu, xorta ngħid li mingħandu wieħed jieħu l-lezzjonijiet. L-iktar dawk li qegħdin, jew jixtiequ li jkunu fil-politika għax ma jkunux qed jitilfu ħinhom. Anzi. Naħseb li waħda mill-problemi fil-ħajja pubblika llum hija proprju dik li l-eroj ta’ veru ntilfu u qed jiġu segwiti dawk li mhumiex. Isegwu l-artifiċjali u jinsew il-veri. Xbajt nara ġurnali, gazzetti prestiġjużi li tilfu l-boxxla morali kompletament. Jadulaw lil dawk li jġibu l-iktar voti jew lil dawk li jidhru invinċibbli fit-tmexxija politika tagħhom għax qisu b’daqshekk għandhom raġun f’kollox. Jaħsbu li kunċetti liberali fil-politika, fejn il-pjaċir huwa biss li wieħed ikun kontra l-prinċipji etiċi Nsara, ser ikun xi forma ta’ soluzzjoni għall-isfidi ta’ din is-soċjetà. Imma kif nafu, meta ma jkunx hemm ordni, din mhux libertà tagħti imma diżordni totali, fejn anzi jkun hemm kull raġuni sabiex ma jiġi rispettat xejn. F’dan wasal dejjem iktar iż-żmien tal-bidla fil-perspettivi u fil-viżjoni lura lejn is-sewwa u l-ordni.
Fortunatament
4. F’dawn il-ġranet, qisu ġimgħatejn ilu, il-Papa Ljun XIV, dak li qed insiru nafuh aktar jum wara jum, fakkarna f’dan kollu. Fil-21 ta’ Ġunju 2025, waqt li kien qiegħed jindirizza lill-membri tal-International Inter-Parliamentary Union semma numru ta’ punti li tajjeb li wieħed jaqrahom sew. Fakkar lil dawk li kellu quddiemu li l-politika hija: “... the highest form of charity” – l-ogħla att ta’ mħabba u karità Nisranija. Dik li biha trendi lis-soċjetà u l-ġid komuni l-aqwa passi u liġijiet. Messaġġ ċar li l-ħidma fil-ġustizzja soċjali li ssir bl-imħabba lejn il-proxxmu hija unika u ċ-ċavetta tal-proċess veru ta’ bidla soċjali. Kull min għex il-politika u ħadem fl-istituzzjonijiet demokratiċi jaf kemm dan huwa minnu. Dak li mhuwiex imwieled minn din il-linja, maż-żmien tifhem iktar kemm ma tistax tagħti frott veru.
Liġi Superjuri
5. F’dan id-diskors qasir u preċiż huwa jeħodna verament għall-qalba ta’ dak li fuqu dan il-bniedem ser imexxi lill-Knisja Kattolika. Jeħodna lura wkoll biex niftakru li hemm liġi superjuri, ’il fuq minn kull liġi li l-bniedem jista’ jikteb, li tirbaħ anki jekk ma tiġix segwita jew kuntrarjata mill-bniedem. Huwa qal hekk lil dawn id-deputati: “Natural law, which is universally valid apart from and above other more debatable beliefs, constitutes the compass by which to take our bearings in legislating and acting, particularly on the delicate and pressing ethical issues that, today more than in the past, regard personal life and privacy.” (Id-Dritt Naturali, li huwa validu mad-dinja mad-dinja kollha apparti minn u fuq kull twemmin dibattibbli, jikkostitwixxi l-boxxla li minnu nieħdu triqitna fil-leġislazzjoni u ħidmitna, partikolarment fil-kwistjonijiet delikati u ta’ sfida etiċi li, illum iktar minn qabel, imissu mal-ħajja personali u privata.)
Distinzjoni
6. Fil-fatt, waqt li taqra tifhem forsi aktar li jista’ jkun li, kif għall-ewwel darba naħseb, li għandna Papa li qiegħed jaħseb u jikteb bl-Ingliż. Kemm il-Kurja Rumana hija ippreparata għal dan hija ħaġa oħra, imma parti minn proċess li jrid isir. Huwa kompla jindirizza bi kliem li jitkellem waħdu f’dak li qiegħed isir dejjem iktar il-qalba tal-messaġġ preżenti tiegħu: “Our personal life has greater value than any algorithm, and social relationships require spaces for Development that far transcend the limited patterns that any soulless machine can pre-package. Let us not forget that, while able to store millions of data points and answer many questions in a matter of seconds, artificial intelligence remains equipped with a “static memory” that is in no way comparable to that of human beings. Our memory, on the other hand, is creative, dynamic, generative, capable of uniting past, present and future in a lively and fruitful search for meaning, with all the ethical and existential implications that this entails.” Kliem preċiżi li jispjegaw ċar fejn ser inkunu sejrin fl-isfidi li l-politiċi jridu jmorru lejhom.
Sir Thomas
7. Dan id-diskors importanti u dirett lilna wkoll, politiċi fuq dawn il-gżejjer, jagħlaq hekk: “Sir Thomas More was a man faithful to his civic responsibilities, a perfect servant of the state precisely because of his faith, which led him to view politics not as a profession but as a mission for the spread of truth and goodness. The courage he showed by his readiness to sacrifice his life rather than betray the truth makes him, also for us today, a martyr for freedom and for the primacy of conscience.” Hekk huwa: martri veru għal-libertà u għall-ġlieda sabiex kull politiku jibqa’ leali lejn kuxjenztu. Proprju għalhekk li More jibqa’ wieħed mill-eroj favoriti tiegħi.
Missejt lura
2. Ftit jiem ilu ħassejt dan kollu waqt li qrajt mill-ġdid li fis-6 ta’ Lulju 1535, xejn inqas minn erba’ mija u disgħin sena ilu, il-qaddis Sir Thomas More għadda għall-martirju. Forsi mertu f’dan ukoll tal-film A Man for all Seasons (1966) ta’ Fred Zinnemann (1907-1997) fejn stajt nara dak li qrajt aħjar. Imma l-iktar, ċertament, f’ħajja ta’ bniedem Nisrani, avukat u politiku li għall-prinċipji tiegħu ġie ikkundannat għall-mewt. Kellu l-kuraġġ li jieqaf lir-Re Enriku VIII (li qabel kien viċin ħafna tiegħu) meta dan kien kontra l-parir ta’ More u oħrajn li qabad u ħa d-deċiżjoni li jaqta’ lilu nnifsu mill-Knisja Kattolika f’Ruma. More ġie mneħħi minn kull kariga, ġie msakkar fil-ħabs u wara pproċessat inġustament. Għalija baqa’ bniedem eżemplari u li kitbietu u ħidmietu baqgħu ta’ ispirazzjoni, iktar u iktar f’kull mument politiku u legali iebes li sibt ruħi fih. Dawl fid-dinja iebsa tal-politika.
Ħajja
3. Min ma qrahx, jew almenu sar jaf dwaru, għandu jsib il-ħin sabiex jagħmel dan. Anki jekk tista’, b’xi mod, ma taqbilx miegħi fuq il-ħajja eżemplari tiegħu, xorta ngħid li mingħandu wieħed jieħu l-lezzjonijiet. L-iktar dawk li qegħdin, jew jixtiequ li jkunu fil-politika għax ma jkunux qed jitilfu ħinhom. Anzi. Naħseb li waħda mill-problemi fil-ħajja pubblika llum hija proprju dik li l-eroj ta’ veru ntilfu u qed jiġu segwiti dawk li mhumiex. Isegwu l-artifiċjali u jinsew il-veri. Xbajt nara ġurnali, gazzetti prestiġjużi li tilfu l-boxxla morali kompletament. Jadulaw lil dawk li jġibu l-iktar voti jew lil dawk li jidhru invinċibbli fit-tmexxija politika tagħhom għax qisu b’daqshekk għandhom raġun f’kollox. Jaħsbu li kunċetti liberali fil-politika, fejn il-pjaċir huwa biss li wieħed ikun kontra l-prinċipji etiċi Nsara, ser ikun xi forma ta’ soluzzjoni għall-isfidi ta’ din is-soċjetà. Imma kif nafu, meta ma jkunx hemm ordni, din mhux libertà tagħti imma diżordni totali, fejn anzi jkun hemm kull raġuni sabiex ma jiġi rispettat xejn. F’dan wasal dejjem iktar iż-żmien tal-bidla fil-perspettivi u fil-viżjoni lura lejn is-sewwa u l-ordni.
Fortunatament
4. F’dawn il-ġranet, qisu ġimgħatejn ilu, il-Papa Ljun XIV, dak li qed insiru nafuh aktar jum wara jum, fakkarna f’dan kollu. Fil-21 ta’ Ġunju 2025, waqt li kien qiegħed jindirizza lill-membri tal-International Inter-Parliamentary Union semma numru ta’ punti li tajjeb li wieħed jaqrahom sew. Fakkar lil dawk li kellu quddiemu li l-politika hija: “... the highest form of charity” – l-ogħla att ta’ mħabba u karità Nisranija. Dik li biha trendi lis-soċjetà u l-ġid komuni l-aqwa passi u liġijiet. Messaġġ ċar li l-ħidma fil-ġustizzja soċjali li ssir bl-imħabba lejn il-proxxmu hija unika u ċ-ċavetta tal-proċess veru ta’ bidla soċjali. Kull min għex il-politika u ħadem fl-istituzzjonijiet demokratiċi jaf kemm dan huwa minnu. Dak li mhuwiex imwieled minn din il-linja, maż-żmien tifhem iktar kemm ma tistax tagħti frott veru.
Liġi Superjuri
5. F’dan id-diskors qasir u preċiż huwa jeħodna verament għall-qalba ta’ dak li fuqu dan il-bniedem ser imexxi lill-Knisja Kattolika. Jeħodna lura wkoll biex niftakru li hemm liġi superjuri, ’il fuq minn kull liġi li l-bniedem jista’ jikteb, li tirbaħ anki jekk ma tiġix segwita jew kuntrarjata mill-bniedem. Huwa qal hekk lil dawn id-deputati: “Natural law, which is universally valid apart from and above other more debatable beliefs, constitutes the compass by which to take our bearings in legislating and acting, particularly on the delicate and pressing ethical issues that, today more than in the past, regard personal life and privacy.” (Id-Dritt Naturali, li huwa validu mad-dinja mad-dinja kollha apparti minn u fuq kull twemmin dibattibbli, jikkostitwixxi l-boxxla li minnu nieħdu triqitna fil-leġislazzjoni u ħidmitna, partikolarment fil-kwistjonijiet delikati u ta’ sfida etiċi li, illum iktar minn qabel, imissu mal-ħajja personali u privata.)
Distinzjoni
6. Fil-fatt, waqt li taqra tifhem forsi aktar li jista’ jkun li, kif għall-ewwel darba naħseb, li għandna Papa li qiegħed jaħseb u jikteb bl-Ingliż. Kemm il-Kurja Rumana hija ippreparata għal dan hija ħaġa oħra, imma parti minn proċess li jrid isir. Huwa kompla jindirizza bi kliem li jitkellem waħdu f’dak li qiegħed isir dejjem iktar il-qalba tal-messaġġ preżenti tiegħu: “Our personal life has greater value than any algorithm, and social relationships require spaces for Development that far transcend the limited patterns that any soulless machine can pre-package. Let us not forget that, while able to store millions of data points and answer many questions in a matter of seconds, artificial intelligence remains equipped with a “static memory” that is in no way comparable to that of human beings. Our memory, on the other hand, is creative, dynamic, generative, capable of uniting past, present and future in a lively and fruitful search for meaning, with all the ethical and existential implications that this entails.” Kliem preċiżi li jispjegaw ċar fejn ser inkunu sejrin fl-isfidi li l-politiċi jridu jmorru lejhom.
Sir Thomas
7. Dan id-diskors importanti u dirett lilna wkoll, politiċi fuq dawn il-gżejjer, jagħlaq hekk: “Sir Thomas More was a man faithful to his civic responsibilities, a perfect servant of the state precisely because of his faith, which led him to view politics not as a profession but as a mission for the spread of truth and goodness. The courage he showed by his readiness to sacrifice his life rather than betray the truth makes him, also for us today, a martyr for freedom and for the primacy of conscience.” Hekk huwa: martri veru għal-libertà u għall-ġlieda sabiex kull politiku jibqa’ leali lejn kuxjenztu. Proprju għalhekk li More jibqa’ wieħed mill-eroj favoriti tiegħi.
6.7.23
PATRIJOTTI JEW TRADITURI
1. Ftit jiem oħra, fis-6 ta’ Lulju, infakkaru l-488 sena mill-mewt tal-qaddis Ingliż Sir Thomas More. Persuna unika fil-valuri, fl-ideat, fil-kitba. Wieħed li jibqa’ mfakkar f’diversi aspetti. Il-bniedem, fuq kollox, li żamm mal-prinċipji tiegħu. Ma bidilx fehmtu għax kien jaqbillu fil-pożizzjoni li kien maħtur fiha, l-ogħla kariga fir-Renju Unit ta’ Enriku VIII. Żmien turbolenti imma li fih, ħafna drabi, l-irġiel jiddistingwu ruħhom. L-għażliet tiegħu jibqgħu ta’ ispirazzjoni, speċjalment għal dawk li jridu jservu tajjeb fil-ħajja pubblika. Patrun tad-deputati u li kull min jidħol fil-Kamra, huwa u jħares fuq id-dħul min-naħa tal-Oppożizzjoni, jara pittura mill-isbaħ tiegħu.
X’kien?2. Enriku VIII u s-segwaċi tiegħu xlewh bi tradiment. Hu li kien serv fidil tal-Istat u tal-Fidi Nisranija ġie proċessat u kkundannat. Dik kienet l-iskuża legali li għaliha ressqu wkoll xhud lil Richard Rich, li xehed bi żlealtà u falsità kontra More. Il-bniedem li ġie ppremjat f’pożizzjonijiet fl-Istat proprju minħabba dan l-aġir u l-persekuzzjoni li wettaq kontra diversi Kattoliċi. L-istorja turi, anzi, kif dak il-film minsi, A Man For All Seasons (1966) ta’ Fred Zinneman jesprimi tant tajjeb: li altru dak li deher, u altru dak li kien. Fil-proċess, More kien it-traditur u Rich l-eroj. Fl-istorja, proprju l-kontra. Lezzjoni ċara għal min irid jaħdem għas-sewwa fl-avversitajiet li jsib. Dak li jrid imur kontra l-kurrent biex iseħħ dak li huwa tajjeb.
Eżempji
3. Fil-fatt, dawn il-persuni jirrappreżentaw ripetizzjoni kostanti fil-ħajja tal-bniedem. Ċiklu li, żmien wara żmien, joħroġ lura fid-dinja pubblika u politika. Dawk li jżommu mal-prinċipju, anke jekk jafu li ser jiġu mwarrba u attakkati fuq naħa, u fuq l-oħra dawk li lesti jibdlu fehmthom, ħidmiethom biex jakkwistaw. Dawk li jibqgħu sodi fl-ideat u jirrispettaw lill-oħrajn, anke jekk ikunu jafu li ser ikunu żvantaġġjati, u dawk li lesti joħorġu sejf u jdaħħluh f’dahar ħaddieħor, għax b’daqshekk jaħsbu li ser javvanzaw u jakkwistaw. Mhux il-kuxjenza ta’ kull persuna tingħata widen minnu. Mhux kull bniedem għandu fih l-għarfien ta’ dak li huwa tajjeb, dak li huwa ħażin. Jew li jagħraf dak li hu ġust minn dak li huwa nġust. Kull bniedem, f’ħidmietu juri dak li hu. Kif qrajna din il-ġimgħa: “Mill-frott tagħhom tagħrfuhom. Jaqaw jiġbru għeneb mix-xewk, jew tin mill-għollieq? Hekk kull siġra tajba frott tajjeb tagħmel, imma s-siġra l-ħażina frott ħażin tagħmel.” Gwida universali, unika, u li kull min isegwiha ma jagħlix, għax jaf li aħjar ma jiħux dak li jiġi għandu minn toroq żbaljati.
Il-kumplikat
4. F’dan il-proċess, li fih hija l-lealtà lejn il-verità li tgħarbel u xxaqleb naħa jew oħra. Jekk intix lest timxi magħha jew li tiċħadha. Mhux biss, imma kif jiġrilhom dawk li jkunu fil-poter: jibdew jaraw ta’ madwarhom u jfaħħruhom, anki fuq dak li m’għandhomx. Jgħidulhom kemm huma tajbin, anke fejn ikunu żbaljaw. Flok jiftħulhom għajnejhom, iżidulhom fl-għamad. Flok jgħidulhom il-verità, jidħlu fil-proċess li jaħbuha. Dawk li jistgħu jkunu ta’ gwida jispiċċaw mhumiex. Dawk li jistgħu jgħinu, minflok ikomplu jikkumplikaw. It-tiranni u dawk il-mexxejja mimlija bihom infushom faċli jaqbdu din ir-rotta. Faċli jidħlu fil-ħsieb li flok taffronta l-fatt trid, b’xi mod, tasal għall-kompromess li jħallik hemm, flok jibdlek.
Alexander Baunov (1969)
5. Ftakart f’dan waqt li qrajt artiklu interessanti fil-Financial Times ta’ dan l-awtur. It-titlu kien dan: Russia rebellion blurs the line between patriots and traitors. Kif Vladimir Putin u Yevgeny Prigozhin jidhru llum fid-dinja wara dak kollu li ġara u għadu għaddej bejniethom. Fis-sens, l-ewwel, li hemm wieħed minnhom li hu patrijota u l-ieħor traditur. Jew it-tnejn jistgħu jakkużaw lil xulxin li l-ieħor ittradih. Baunov jgħid: “Putin has avoided the worst-case scenario: civil war-style clashes between “patriots”, bloodshed and the shelling of cities by the army.” Dan għax Putin appella lill-armata biex tikkumbatti lit-tradituri tal-kumpanija militari Wagner. Mentri Prigozhin faħħar lill-eroj patrijottiċi tal-Wagner fil-ġlieda tagħhom biex jibdlu dak li qiegħed jagħmel “ħsara” lill-poplu Russu.
It-tmiem?
6. Ma hemmx dubju li dawn iż-żewġ persuni kienu ħbieb ta’ xulxin. Putin iddependa ħafna fuq ħidmet Prigozhin f’din il-gwerra nġusta li telaq fiha. Is-suċċessi militari ta’ wieħed kienu jiddependu mill-ieħor. Sakemm kollox kien sejjer tajjeb kienu t-tnejn patrijoti. Sakemm wieħed kien qiegħed jikkumbatti u l-ieħor jibgħat it-truppi, kollox kien għaddej. Imma issa l-pożizzjoni nqalbet. Min ittradixxa lil min, kull naħa tipponta s-subgħa. Ħadd minnhom, ċertament, ma jista’ jgħid li segwa l-pariri ta’ Sir Thomas More. Ħadd minnhom, ċertament, ma jista’ jgħid li segwa l-pariri ta’ Sir Thomas More. It-tnejn iħobbu l-poter, u t-tnejn lesti li jużaw is-sejf. Ħadd minnhom m’hu leali lejn is-sewwa u l-verità. It-tnejn ġejjin mill-istess ambjenti. Persuni li sakemm jibqgħu ħajja ser jibqgħu moħħhom f’xulxin. Dak li ġie skansat illum, għada pitgħada jrid joħroġ lura. Il-forza militari li kellhom, issa hija żarmata.
Niftakru
7. Waqt li sejrin lejn is-6 ta’ Lulju niftakru li l-politika tagħti minn kollox: dawk fis-sewwa u dawk li jġibu d-dnewwa. Pajjiżna wkoll għandu iktar x’jitgħallem minn dan. Jifhem li, fl-għażliet li jagħmel, iqis lil min jagħti frott tajjeb u min le. Jifhem li altru dawk li jgħidu ħafna u ma jwettqu xejn u dawk li, fis-silenzju, jirnexxilhom jibdlu għat-tajjeb. Iqisu dak li sar u jaraw jekk kienx temporanju jew baqax maż-żmien. Jekk deher li ser jagħti l-frott u baqa’ ma tax. Jekk fil-fatt tax. F’dan, ċertament tajjeb li wieħed jifhem liema huma l-veri patrijotti u liema huma t-tradituri ta’ pajjiżna.
3. Fil-fatt, dawn il-persuni jirrappreżentaw ripetizzjoni kostanti fil-ħajja tal-bniedem. Ċiklu li, żmien wara żmien, joħroġ lura fid-dinja pubblika u politika. Dawk li jżommu mal-prinċipju, anke jekk jafu li ser jiġu mwarrba u attakkati fuq naħa, u fuq l-oħra dawk li lesti jibdlu fehmthom, ħidmiethom biex jakkwistaw. Dawk li jibqgħu sodi fl-ideat u jirrispettaw lill-oħrajn, anke jekk ikunu jafu li ser ikunu żvantaġġjati, u dawk li lesti joħorġu sejf u jdaħħluh f’dahar ħaddieħor, għax b’daqshekk jaħsbu li ser javvanzaw u jakkwistaw. Mhux il-kuxjenza ta’ kull persuna tingħata widen minnu. Mhux kull bniedem għandu fih l-għarfien ta’ dak li huwa tajjeb, dak li huwa ħażin. Jew li jagħraf dak li hu ġust minn dak li huwa nġust. Kull bniedem, f’ħidmietu juri dak li hu. Kif qrajna din il-ġimgħa: “Mill-frott tagħhom tagħrfuhom. Jaqaw jiġbru għeneb mix-xewk, jew tin mill-għollieq? Hekk kull siġra tajba frott tajjeb tagħmel, imma s-siġra l-ħażina frott ħażin tagħmel.” Gwida universali, unika, u li kull min isegwiha ma jagħlix, għax jaf li aħjar ma jiħux dak li jiġi għandu minn toroq żbaljati.
Il-kumplikat
4. F’dan il-proċess, li fih hija l-lealtà lejn il-verità li tgħarbel u xxaqleb naħa jew oħra. Jekk intix lest timxi magħha jew li tiċħadha. Mhux biss, imma kif jiġrilhom dawk li jkunu fil-poter: jibdew jaraw ta’ madwarhom u jfaħħruhom, anki fuq dak li m’għandhomx. Jgħidulhom kemm huma tajbin, anke fejn ikunu żbaljaw. Flok jiftħulhom għajnejhom, iżidulhom fl-għamad. Flok jgħidulhom il-verità, jidħlu fil-proċess li jaħbuha. Dawk li jistgħu jkunu ta’ gwida jispiċċaw mhumiex. Dawk li jistgħu jgħinu, minflok ikomplu jikkumplikaw. It-tiranni u dawk il-mexxejja mimlija bihom infushom faċli jaqbdu din ir-rotta. Faċli jidħlu fil-ħsieb li flok taffronta l-fatt trid, b’xi mod, tasal għall-kompromess li jħallik hemm, flok jibdlek.
Alexander Baunov (1969)
5. Ftakart f’dan waqt li qrajt artiklu interessanti fil-Financial Times ta’ dan l-awtur. It-titlu kien dan: Russia rebellion blurs the line between patriots and traitors. Kif Vladimir Putin u Yevgeny Prigozhin jidhru llum fid-dinja wara dak kollu li ġara u għadu għaddej bejniethom. Fis-sens, l-ewwel, li hemm wieħed minnhom li hu patrijota u l-ieħor traditur. Jew it-tnejn jistgħu jakkużaw lil xulxin li l-ieħor ittradih. Baunov jgħid: “Putin has avoided the worst-case scenario: civil war-style clashes between “patriots”, bloodshed and the shelling of cities by the army.” Dan għax Putin appella lill-armata biex tikkumbatti lit-tradituri tal-kumpanija militari Wagner. Mentri Prigozhin faħħar lill-eroj patrijottiċi tal-Wagner fil-ġlieda tagħhom biex jibdlu dak li qiegħed jagħmel “ħsara” lill-poplu Russu.
It-tmiem?
6. Ma hemmx dubju li dawn iż-żewġ persuni kienu ħbieb ta’ xulxin. Putin iddependa ħafna fuq ħidmet Prigozhin f’din il-gwerra nġusta li telaq fiha. Is-suċċessi militari ta’ wieħed kienu jiddependu mill-ieħor. Sakemm kollox kien sejjer tajjeb kienu t-tnejn patrijoti. Sakemm wieħed kien qiegħed jikkumbatti u l-ieħor jibgħat it-truppi, kollox kien għaddej. Imma issa l-pożizzjoni nqalbet. Min ittradixxa lil min, kull naħa tipponta s-subgħa. Ħadd minnhom, ċertament, ma jista’ jgħid li segwa l-pariri ta’ Sir Thomas More. Ħadd minnhom, ċertament, ma jista’ jgħid li segwa l-pariri ta’ Sir Thomas More. It-tnejn iħobbu l-poter, u t-tnejn lesti li jużaw is-sejf. Ħadd minnhom m’hu leali lejn is-sewwa u l-verità. It-tnejn ġejjin mill-istess ambjenti. Persuni li sakemm jibqgħu ħajja ser jibqgħu moħħhom f’xulxin. Dak li ġie skansat illum, għada pitgħada jrid joħroġ lura. Il-forza militari li kellhom, issa hija żarmata.
Niftakru
7. Waqt li sejrin lejn is-6 ta’ Lulju niftakru li l-politika tagħti minn kollox: dawk fis-sewwa u dawk li jġibu d-dnewwa. Pajjiżna wkoll għandu iktar x’jitgħallem minn dan. Jifhem li, fl-għażliet li jagħmel, iqis lil min jagħti frott tajjeb u min le. Jifhem li altru dawk li jgħidu ħafna u ma jwettqu xejn u dawk li, fis-silenzju, jirnexxilhom jibdlu għat-tajjeb. Iqisu dak li sar u jaraw jekk kienx temporanju jew baqax maż-żmien. Jekk deher li ser jagħti l-frott u baqa’ ma tax. Jekk fil-fatt tax. F’dan, ċertament tajjeb li wieħed jifhem liema huma l-veri patrijotti u liema huma t-tradituri ta’ pajjiżna.
Subscribe to:
Posts (Atom)