Kemm għad fadal xi jsir

1.    Tul l-aħħar ġimgħa, ix-xenarju politiku f’pajjiżna kien determinanti sabiex jiftaħ l-għajnejn ta’ dawk li jridu jaraw.  Ta’ dawk id-diversi fil-komunità li għadhom iħarsu lejn il-valur tal-politika nadifa.  Tul kemm ili naħdem f’din l-għalqa, assigurajt kull darba li nkun parti minn dan il-moviment salutari li permezz tiegħu nieħdu ħsieb li l-politika ssir sewwa.  Il-politika ta’ sustanza ssir billi jkollok persuni ppreparati u ffurmati għaliha.  Ir-realtà attwali li ħarġet ferm iktar fil-beraħ qed tibni lilha nnifisha fuq il-fatt li l-partiti għandhom fi ħdanhom persuni li qegħdin hemm għax suppost iġibu l-voti.

2.    Kull partit politiku jrid jagħżel tajjeb il-kandidati tiegħu.  Kull partit, anzi, għandu dmir lejn l-elettorat li jassiguralu li lil min qed jippreżentalu għall-vot u l-kunsens tiegħu huwa tajjeb.  Nippreferi dejjem inqas nies b’iktar sens u sustanza milli nissugraw bil-ħafna esperjenzi li finalment u direttament iħammġu l-immaġini tal-partit.  Għaddejt snin inħambaq fuq dan u m’għandi ebda intenzjoni li noqgħod lura proprju issa.  Nemmen fil-politika li hija strument tajjeb għall-ġid u r-riforma tal-poplu u l-kuxjenza tiegħI mhux ser tagħtini li dan il-bżonn ma nwasslux.

3.    Aħna partit li għandu vantaġġi kbar f’dan ix-xenarju.  Aħna partit li għandu valuri li huma demokratiċi nsara.  Jiġi elett fil-Parlament u jiġi fdat bir-responsabbiltà tat-tmexxija tal-Istat proprju minħabba dan l-element.  Jekk ikun hemm min jaqta’ qalbu, min iċedi, min jaħseb li mhux prattiku li nkomplu nimxu sew f’din it-triq ikun qiegħed jiżbalja.  Ħadd m’għandu jieħu għalih.  Irid l-ewwel jiġi approvat mill-partit mhux fuq bażi ta’ formalità, imma fuq jekk huwiex verament preparat jew le.  Inkella ma nibqgħux li aħna, imma nsiru dak li jaqbel f’mument partikolari.  Nitilfu kull differenza minn ħaddieħor u s-sustanza ta’ mluħitna.

4.    Irridu niġġieldu għall-politika t-tajba.  Irridu nuru li ma fihiex diżunur li taħdem fiha, wisq inqas li hija xi art li fiha jidħlu dawk li m’għandhomx.  Irridu nħajru aktar nies tal-affari tagħhom biex jidħlu f’din l-għalqa.  Il-politika hija għodda għas-sewwa u mhux għaliha nfisha.  Jekk il-poter ma tikkontrollahx issib lilek innifsek maħkum minnu.  Il-poter jaf jittrasforma ruħu f’mostru tant b’saħħtu li l-bnedmin jiġġustifikaw kull azzjoni ħażina sabiex jew jakkwistawh jew inkella jippruvaw iżommuh.  Sfortunatament, l-istorja taċ-ċiviltà umana hija miżgħuda b’eżempji ħżiena ta’ nies li tilfu r-raġuni u l-kuxjenza biex jieħdu l-poter politiku tagħhom.

5.    Għandna ferm iktar x’nagħmlu f’dan il-partit tagħna sabiex nissudawh iktar.  Il-fiduċja tal-poplu tikber fina skont il-kandidati tagħna.  Tikber għax il-Partit Nazzjonalista assigura dejjem li jagħti lura lill-pajjiż miżuri tajba mhux reazzjonarji.  Proprju fuq dan li aħna għandna partit li għandu kap tajjeb, wieħed mimli b’ideat u valuri li jġibhom fis-seħħ.  Lawrence Gonzi huwa l-bniedem li f’dawn id-diffikultajiet baqa’ jżomm lilu nnifsu sod.  Baqa’ ppreparat għal diversi eventwalitajiet.  Prim Ministru li ra quddiemu dak li ħadd qablu ma ra.  Il-kriżi ekonomika, il-gwerra ċivili Libjana u issa dak li qiegħed iseħħ u jiżviluppa fil-Parlament.  Proprju għax huwa persuna ffurmat u ppreparat tajjeb li baqa’ għaddej jaħdem u jagħti lura l-frott.

6.    Għalkemm m’għadnix nokkupa iktar il-kariga ta’ Ministru, rrid nassigura lilkom il-qarrejja tagħna li ser nibqa’ impenjat naħdem u nassisti fil-partit.  Impenjat sabiex minna ssir is-sewwa.  Sabiex inkomplu naħdmu biex dan il-poplu jkollu tmexxija tajba.  Ikollu tmexxija li tiggarantixxi li l-bniedem huwa ċ-ċentru tagħha.  Tassigura li l-valuri umani, id-dinjità tal-bniedem ma jiġu qatt issagrifikati fuq l-artal tal-politika żbaljata.  Għad fadlilna ħafna x’nagħmlu, ma hemmx dubju.  Għalhekk inħajjar iktar lilkom tersqu ‘l quddiem biex tgħinu f’dan il-proġett importanti.  Inkomplu nissudaw il-valuri demokratiċi nsara tagħna.  Inkomplu nkunu ta’ servizz għan-nies.  Inkomplu naraw li l-pajjiż jibqa’ jkollu tmexxija onesta, determinata u ppreparata.  Tmexxija tal-Partit Nazzjonalista li tipproteġi u tkabbar il-ġid u mhux li tkisser dak li għandna.

Kwistjoni ta’ identità

1.         F’din is-soċjetà preżentement qegħda tidħol il-kultura li persuni fil-politika m’għandhomx ikollhom ideat tagħhom.  Anzi, huwa mistenni minnhom li jinsew dak li jħossu jew jaħsbu li huma u jassumu lbiesi ta’ dawk li mdorrija jlibbsu lill-pupi.  Kull min iqiegħed lilu nnifsu għas-servizz tal-poplu jrid dejjem, skont din il-mentalità, jkun dak li huma jriduh ikun u mhux x’attwalment huwa.  Forsi ilna navvanzaw f’din it-triq, fejn l-“arti tal-politika” qegħda tikkonċentra hija stess li tipprova tidher dak li mhix.  Dawn l-artikoli, għalija jservuni sabiex nibqa’ fil-proċess li nkun dak li naħseb li jien, forsi xi forma ta’ konfessjoni tat-tip ta’ Albert Camus f’“The Fall” (La Chute).


2.         Il-politiku jirrappreżenta lil dawk li jiddeċiedu li jivvutawlu, però l-identità tiegħu jżommha.  Il-kultura, il-formazzjoni, il-prinċipji tiegħu, l-impenn lejn is-soċjetà, l-enerġija, id-determinazzjoni – valuri li huwa jħaddan jibqgħu direttament miegħu.  Ma jitilquhx u anzi jkun għal kollox żbaljat jekk kemm-il darba jipprova juri lilu nnifsu fil-kontra ta’ dak li hu.  Jista’ jifforma ruħu iktar, għandu jimmatura iktar bl-esperjenza li l-ħajja tagħtih però, meta jmur lura, jitlef.  Jitlef minnu nnifsu, jitlef mill-valur li jirrappreżenta u li għandu jagħti lis-soċjetà.  Illum il-poplu jrid, iktar minn qatt qabel, li jkun jaf.  Jifhem aħjar lil min qed jiġi mogħti l-kunsens tar-rappreżentazzjoni u f’dan għandu għodda ġdida, iktar ċara u diretta li toħroġ lil dak li jkun f’dak li hu.


3.         Il-politika hija servizz u responsabbiltà kbira.  Mhux dejjem tagħrafha fid-dimensjonijiet tagħha, biss iż-żmien, iċ-ċirkostanzi u l-kuntatt dirett mal-ħajja jgħabbuk iktar b’dak li hija attwalment.  Il-bnedmin, kull wieħed f’kull ċirkostanza tal-eżistenza tiegħu, jiċċaqlaq f’direzzjoni jew oħra skont dak li jkollu ġewwa fih.  Għalija, mill-esperjenza diretta f’din il-linja tiegħi u minn dak li nara f’ħaddieħor madwari, dak li joħroġ minn fommna jew minn kitbietna jiddependi fuq kemm aħna ffurmati f’kultura politika ta’ ideat ċari u sodi.  Anke jekk diversi drabi ma taqbilx ma’ argument imressaq minn politiku ieħor, meta dan ikun loġiku, ċar u bbażat fuq linja ta’ ħsieb imsejjes fuq twemmin u ideoloġija, ma tistax ma taċċettax li tressqu b’onestà u konvinzjoni interna.


4.         Nammira u nqis f’livell ogħla lil dawk li fil-politika jaħdmu, jaġixxu u jaħsbu għax għandhom il-konvinzjonijiet interni distinti tagħhom.  Konvinzjonijiet li huma marbuta u bażati mhux fuq x’qal ħaddieħor, x’ingħad fil-gazzetti, imma għax ħaseb u irrifletta fuqhom.  M’huwiex pappagall politiku li jirrepeti biss, volontarjament jew involontarjament, ideat ta’ ħaddieħor mingħajr ma jkun rahom jaħdmu jew jiġu applikati.  Għax hemm din id-distinzjoni li għalija hija importanti.  Dawk li jirrepetu u jafu li qegħdin sempliċement jgħidu dak li ngħad u li però mhux konvinti minnu narahom f’livell iktar gravi minn dawk li ġew influwenzati u ma ndunawx li dak li qed jingħad huwa bla bażi.


5.         L-identità, il-kultura, l-għeruq personali huma vitali f’soċjetà demokratika fejn min jirrappreżenta jrid jagħmel dan sewwa - kif kien qal tant tajjeb Christopher Lasch fil-ktieb tiegħu “The Revolt of Elites and the Betrayal of Democracy”, li jimmerita attenzjoni u qari dettaljat.  Meta l-kuntatt mal-art li wieħed jirrappreżenta jinqata’, intellettwalment imur lura.  Mhux qiegħed b’xi mod nirreferi għall-kuntatt uman, fiżiku, imma dak li jitwieled minn riflessjonijiet fuq dak li aħna u li jaħdem għalina.  Soluzzjonijiet politiċi ta’ dawk li jiġu minn esperimenti jew suġġerimenti f’pajjiżi oħra jridu kull darba jitqegħdu lura fil-proporzjon u skont din l-art.  L-ideat, l-azzjonijiet jagħtu frott fl-ambjent u l-ħamrija li tilqagħhom, mhux li ma taċċettahomx.  Minflok ġid, ħsara titwieled.  Hemm ġlieda ta’ identità ta’ ideat li jridu jsiru.


6.         Reċentement qrajt dak li awtriċi mill-Ghana, Nana Ayebia Clarke ġiet irrappurtata li qalet, u laqtuni żewġ punti.  L-ewwel: “Ayebia insists that African children who are being constantly fed with a western diet of books, will grow up neglecting or rejecting their own culture.”  Kemm għandha raġun f’dan, li jgħodd għal kull komunità, soċjetà, nazzjon u poplu.  Ma naċċettax din id-dominanza ta’ kulturi li tant huma marbuta f’moħħhom li ma jistgħux jaċċettaw oħrajn.  Għalihom, soċjetà hija aċċettabbli biss jekk tikkonforma preċiżament ma’ dak li għandha hi.  Għalhekk, flok hemm rispett reċiproku u għarfien tal-wirt tad-diversità li tant vjaġġaturi, ibda minn Marco Polo, tant kienu jibqgħu mmeraviljati bihom, għandhom forom ta’ tiranniji li joqtlu l-identitajiet.


7.         Laqtuni wkoll fit-tieni punt dawn il-kliem: “Because knowledge is power, and the control of knowledge has always been a political question that makes the arena for cultural production a site of struggle for dominance and a site of struggle for the power to define, legitimise and consecrate ideas, produces and products.  Those with power will dictate the manner in which our institutions are structured and instructed for their benefit not ours.”  Jekk qabel id-dominanza kolonjali kienet iġġib magħha fatturi ta’ dan il-livell, illum bil-midja internazzjonali għandek dominanzi oħra.  Ċerti drabi, pajjiżi tarahom jaċċettaw dak li meta kienu kolonji irrifjutaw, u dan għax għandna kawżali ġodda li aħna stess ma narawx u ma nagħrfux.  Meta ma hemmx identità jkun hemm serviliżmu għall-ideat ta’ ħaddieħor.  In-nuqqas ta’ formazzjoni kulturali, soċjali, fl-għeruq tal-art iġibu dak li m’aħniex.  Il-politika hija kwistjoni ta’ identità – waħda li tagħmel differenza.

Dan l-artikolu deher fil-ħarġa tal-ġurnal Illum tal-10 ta' Lulju 2011.

FEJN IRRIDU NASLU

1. Il-Partit Nazzjonalista ma huwiex fil-gvern għas-sempliċi raġuni li jrid il-poter f’idejh, iżda qiegħed hemm sabiex imexxi `il quddiem lill-poplu tagħna. Is-servizz fil-ħajja publika jitlob li wieħed jiddedika ruħu biex jagħmel ġid lill-proxxmu. Dan il-partit irnexxielu juri ma kull appuntament elettorali li huwa hu, li għandu l-aħjar programm, l-aqwa ideat u l-aħjar tmexxija tal-ġid komuni. Ħadd ma jista’ jmerri dan, anki jekk jista’ jkun hemm min ipenġina bħala xi forma ta’ gvern klijentenarju fir-realta’ proprju l-aħħar appuntament juri kemm dan ma huwiex hekk.

2. Wiċċna għad-dawl proprju għax ħadna ħsieb li ninfurmaw u komplejna nagħmlu dan f’dak li jinsab il-pajjiż wara l-effetti tal-aħħar kriżi finanzjarja. Ma qgħadniex induru mal-lewża u ngħidu fuq naħa li għandna inħeġġu l-Gvern biex jonfoq iktar, mentri fuq l-oħra nilmentaw miż-żieda fid-deficit. Żammejna ruħna fuq it-triq tas-sewwa, dik tal-moderazzjoni u r-riforma. Li kieku konna partit konservattiv, kieku ma konna nibddlu xejn u kieku konna wieħed liberali jew neo-liberali kien ikollna d-diżastri finanzjari li kellhom pajjiżi oħra.

3. Għax hawn Gvern li huwa serju, intelliġenti u onest li żamm r-ritmu sod fl-ekonomija, mingħajr ma tilef il-valuri li aħna nħaddnu. Il-pajjiż huwa mimli b’opportunitajiet kbar, pero` sabiex jiġu sfruttati wieħed irid jidħol għalihom. Fortunatament it-talent tal-bżulija ma jonqosx la fil-gvern u lanqas fil-poplu. Tmur fejn tmur fil-pajjiż tara bidliet għaddejjin. Il-poplu juri li l-maġġoranza tiegħu bdiet issa jifhem kemm l-Unjoni Ewropea qegħdha tagħti ġid u kemm il-fatt li dħalna fis-sistema Ewro tatna vantaġġi.

4. Irridu nkomplu nagħtu valur soċjali u ekonomiku ikbar liċ-ċittadini ta’ dawn il-gżejjer. Irridu nidħlu għal riformi li qabel ma stajniex, mhux għas-sempliċi pjaċir tat-tibdil, imma għax nemmnu li bihom nistgħu nibnu soċjeta’ aħjar milli għandna. Il-kwalita` tal-ħajja soċjali u ekonomika tagħna titlob li morru ‘l quddiem sabiex ma nitilfux li għandna. Huwa dejjem tajjeb li tieqaf taħseb, pero’ trid tirrifletti fuq x’ser tagħmel u mhux tieqaf timmaġina li billi ma twettaq xejn il-problemi jisolvu ruħhom. Dan il-Gvern għandu il-mertu li ma jistenniex imma iwettaq il-ħin kollu.

5. Id-diversi proċessi ta’ riforma ta’ bidla li aħna rridu, nafu li fihom id-diffikultajiet sabiex isiru. Ma hemmx dubju li t-twettieq u l-implimentazzjoni tagħhom jkunu huma wkoll mhux faċli, biss il-gvern irid jagħti iktar kwalita`, iktar servizzi u drittijiet lill-poplu. Aħna qegħdin hemm għax l-elettorat għażilna, għalhekk inħossuna mexxejja, pero` fl-istess ħin difensuri tad-drittijiet taċ-ċittadini tagħna. Għalhekk meta nżidu fil-kontenut tal-liġijiet tagħna qegħdin nimxu `l quddiem

6. Il-pajjiż preżentament qiegħed jiġi mmexxi minn Gvern li għandu l-fortuna li għandu fih esperjenzi sodi. Mhux faċli tmexxi `l quddiem, pero’ bid-determinazzjoni u l-perseveranza tagħna qed inwasslu ma’ kull jum proposti ġodda li nimplimentaw. Il-prinċipji tagħna, dawk demokristjani żammewna għaddejin. Il-linja ta’ gwida tagħhom tawna fonti ta’ ideat, ħsibijiet u soluzzjonijiet. Permezz tagħhom għamilna l-ġid lil dan il-pajjiż u lil dan il-poplu. Hemm irridu naslu, li nkomplu nkunu strumenti għas-sewwa, għodda biex il-ġustizzja soċjali tikber.

Dan l-artikolu deher fil-ġurnal Il-Mument tal-Ħadd 23 t’Awwissu 2009.

GĦALA JIĠU ELETTI L-GVERNIJIET

1. Il-politika f’pajjiżna hija parti minn proċess li ħakem diversi soċjetajiet fid-dinja. M’għandna xejn ta’ barra minn hawn fl-istrutturi demokratiċi tagħna – isegwu dak li nbeda f’komunitajiet oħra u nħaddmuhom tajjeb. Meta tqis kemm daħlu organiżmi legali ġodda f’dawn is-snin u tħares lejn x’forma ta’ Gvern kien ikollna u dak li għandna llum wieħed japprezza ferm iktar kemm il-Partit Nazzjonalista, fil-ħidma governattiva tiegħu, sarraf soċjetà kompletament ġdida. Il-pajjiż tmexxa u għadu qiegħed jitmexxa minn Gvern li jaf jiggverna, u dan qed jagħmlu tajjeb.

2. Nistgħu nsibu persuni li ma’ dan ma jaqblux u minflok iressqu argumenti differenti, negattivi fix-xejn mingħajr ma jsostnu l-argumenti tagħhom sewwa. Rajt diversi tipi ta’ dawn l-argumenti bħal dik li għax hawn kriżi ekonomika fid-dinja, għax hemm numru ta’ setturi, fosthom it-turiżmu, li qed jaraw tnaqqis kullimkien hija evidenza ta’ dan. Wieħed saħansitra sostna li għax ma deherx riklam fuq pajjiżna f’gazzetta Ingliża li ma tantx tinxtara, allura dan ifisser li m’aħniex iggvernati tajjeb. X’argument? Qisu tkun hekk immexxi skond kemm tħallas għar-riklami!

3. Ma’ dan kellna wkoll min qiegħed jipprova juri li l-Partit Laburista nbidel issa f’dan il-fenomenu ġdid li ħadd ma sema’ bih ta’ “moviment”. Infakkruh kemm fi żmien il-ġenerazzjoni Soċjalista (mhux rebbieħa) kienu jkellmuna fuq il-Moviment tal-Ħaddiem, però hawn issa hawn bidla. Spiċċa l-ħaddiem u baqa’ l-moviment. Ra din id-differenza għax, skont hu, sar wieħed progressiv u għax, skont hu, qiegħed iġib persuni li qabel ma kienux jivvutawlu biex hekk jagħmlu. L-isbaħ u l-aħjar insibuh fejn irrimarka li moviment politiku jsir progressiv u fejn le. Biss dan huwa kollu duħħan fl-arja. Duħħan għax dan it-tip ta’ diskors smajnieh fl-1976, fl-1986 u fl-1996. F’dik ir-rebħa elettorali Laburista, il-kliem “moviment” u “progressiv” konna smajniehom ukoll, imma r-riżultati tal-ħidma ta’ dak il-Gvern Laburista wrew bil-fatti li altru dak li kien ingħad u altru dak li sar.

4. Il-Partit Laburista fuq dan qiegħed jipprova juri ruħu bħala “progressiv” u jgħid li l-Partit Nazzjonalista huwa konservattiv. Dan m’huwa minnu xejn. Il-Partit Nazzjonalista m’huwiex konservattiv politikament, m’huwiex marbut li jħalli s-soċjetà fejn hi, anzi l-esperjenza fil-Gvern kienet proprju l-kontra. Kapaċi jibdel, imexxi ‘l quddiem, però b’attenzjoni, kawtela u mhux b’irresponsabbiltà. Il-pajjiż inqaleb ta’ taħt fuq proprju għax aħna konna u għadna progressivi ferm iktar minn ħaddieħor. L-istrateġija politika tal-Partit Laburista hija li tipprova tgħid li huma progressivi għax iridu d-divorzju u għax id-drittijiet tal-persuni li qed jikkoabitaw u ta’ wliedhom għadhom mhux f’leġislazzjoni waħda li jista’ jsibha faċilment min mhuwiex avukat.

5. Dan huwa wkoll stramb, l-ewwel għax ma hemm xejn ġdid fil-proposta Laburista li jridu l-introduzzjoni tad-divorzju. Dan sar diġà tlettax-il sena ilu u wara Kummissjoni li kienet ipproponiet l-introduzzjoni tal-medjazzjoni, kollox baqa’ hemm. Ma kienx hemm maġġoranza ta’ persuni li kkonvinċew irwieħhom fil-pajjiż li d-divorzju ser ikun ta’ ġid soċjali għall-pajjiż. Anke fuq persuni li qed jikkoabitaw, dan huwa settur fejn, kuntrarjament għal dak li ngħad, diġà ttieħdu numru ta’ passi sabiex dawn il-persuni jkunu protetti. L-ewwel tneħħiet id-distinzjoni fil-Kodiċi Ċivili tagħna li kienet tiddiskrimina bejn tfal imweldin fiż-żwieġ u dawk barra; it-tieni, fil-Qorti tal-Familja introduċejna l-medjazzjoni bejn koppji mhux miżżewġa għar-rigward tal-futur tat-tfal meta ma jaqblux; it-tielet, fil-Liġi dwar il-Vjolenza Domestika daħħalna wkoll il-koppji mhux miżżewġa li qed jgħixu flimkien kif ukoll lil dawk li ma baqgħux li għalihom u għal uliedhom hemm l-istess forma ta’ protezzjoni legali; ir-raba’, li fis-sistema għall-għoti tal-kumpens lill-vittmi tar-reat daħħalna d-dritt għat-talba għal dawk li kellhom dipendenza finanzjarja fuq min huwa vittma u l-ħames, ressaqna emenda fil-Kodiċi Kriminali sabiex digriet tal-Qorti tal-Familja għall-ħlas tal-manteniment ta’ ulied ta’ koppja mhux miżżewġa jiġi kkunsidrat bħala kontravvenzjoni kriminali, kif inhuwa ta’ oħrajn, jekk ma jitħallasx. Hemm iktar xi jsir li qed jiġi preparat, imma mxejna passi ‘l quddiem, u sew.

6. Il-poplu tagħna għandu fih diversi persuni li qabel jesprimu l-vot tagħhom f’Elezzjoni Ġenerali jqisu tajjeb. Jikkalkulaw minn huwa kapaċi jiggverna tajjeb pajjiżhom, min apparti mid-diskors tal-mument jarah li meta hemm bżonn li jittieħdu deċiżjonijiet jaf jeħodhom. Il-Partit Nazzjonalista, f’diversi appuntamenti, irnexxielu jwettaq dan mhux għax isaħħar lin-nies, imma għax il-pajjiż jifhem x’inhuma l-għażliet quddiemu. Ma’ kull vot, ma’ kull appuntament titwieled koalizzjoni li qabel ma kenitx teżisti.

7. Jekk hemm xi ħadd li jaħseb li l-voti ma jiċċaqilqux qiegħed jiżbalja. Ma’ kull elezzjoni jkun hemm min iħoss li għandu jbiddel l-għażla, u hemm varjetà f’dan. Tul dawn l-aħħar għaxar snin kien hemm min kemm ivvota lill-Partit Nazzjonalista u kien hemm il-kontra, min dawwar il-vot minn dak Laburista għall-Partit Nazzjonalista. Dan ma fih xejn barra mis-soltu, imma huwa sempliċement ir-realtà, jekk trid aċċettaha inkella ibdilha f’ħaġa oħra. Ma’ kull appuntament elettorali, kull partit irid juri li għandu politika, sistema, valuri, prinċipji li kapaċi jafferma u jħaddem lejn il-futur.

8. Niftakar snin ilu meta l-Partit Nazzjonalista kien fl-Oppożizzjoni u kien jitlef l-appuntamenti elettorali. Id-diskors bejn il-partitarji, fuq il-ġurnal tal-Partit kien ikun li l-Partit Laburista għandu warajh votanti li “ma jaqilbux”. Niftakar kemm-il konversazzjoni kont insibni nisma’ ma’ dawk is-segwaċi wara l-Elezzjoni Ġenerali tal-1971 u dawk ta’ wara l-1976. Kliem li kien idur fl-arja li tressaq biss il-proġett finali f’ħaġa waħda: kemm kapaċi “taqleb” nies. Ir-realtà kienet kompletament differenti. Dak li kien l-effett kien qed jitħallat mal-kawża. Il-kaġun ta’ kollox kien li l-Partit Nazzjonalista, għalkemm kien viċin ħafna fl-1976, ma kienx qed jikkonvinċi li għandu l-abbiltà li jmexxi ‘l quddiem il-pajjiż bil-kwalitajiet tat-tmexxija u bis-sustanza tal-politika tiegħu.

9. Dan inbidel wara l-1987 bit-tmexxija ta’ Eddie Fenech Adami, mhux għax kien wiċċ ġdid imma għax kien kompletament differenti. Wera li l-Partit Nazzjonalista għandu fi ħdanu ġabra ta’ persuni li kienu kompletament ġodda u preparati sabiex jieħdu t-tmexxija ta’ l-Istat b’varjetà kbira ta’ ideat ġodda. Il-messaġġ li kien qiegħed iwassal dak iż-żmien kien dak ta’ sens u sustanza. Messaġ li, terġa’ ma kienx faċli li twassal f’soċjetà fejn il-mezzi ta’ komunikazzjoni kienu maħkuma mill-partit fil-Gvern. Radju wieħed, stazzjon tax-xandir wieħed, it-tnejn ċentri mhux ta’ informazzjoni imma ta’ propaganda fuq kemm il-Partit Laburista qed imexxi tajjeb u kemm aħna ma nafux. Ħafna minn dak il-kliem għadu jidwi f’widinti sallum. Lili kien idejjaqni, però ħaddieħor kien komdu jisimgħu u jiġġustifikah.

10. Minkejja l-fatt li kellna kollox kontra, l-poplu għażel differenti. Ried ibiddel lil min kien qiegħed imexxih u baqgħu ma ħallewhx. Anke jekk l-akkaniment għall-klijenteliżmu żdied taħt l-amministrazzjoni Laburista tal-1981-1987 xorta l-pajjiż, bid-diffikultajiet kollha, qaleb il-paġna. Dan sar mhux għax il-Partit Nazzjonalista “xtara l-voti” (ma setax), iżda għax hekk ried il-poplu. F’kull Elezzjoni Ġenerali wieħed irid jaffronta dan. Irid jikkonvinċi bil-fatti li huwa kapaċi jżomm jew jieħu t-tmexxija tal-Gvern f’idejh. Iż-żmien, il-ftuħ demokratiku, l-avvanz fl-edukazzjoni, l-esperjenzi varji tan-nies anzi għollew ferm iktar minn qatt qabel id-doża ta’ l-analiżi tal-eżami li kull partit irid jgħaddi minnu. Dan għax bqajna partit progressiv li jħares lejn il-futur b’saqajh mal-art, mhux diskors vojt.

Dan l-artiklu ġie ppubblikat fil-ġurnal Illum tal-5 ta’ Lulju 2009.

Dak Li Messna Għedna

1. Mhux darba jew tnejn issib ruħek f’konversazzjonijiet, f’dibattiti, u wara li jgħaddu jibda għaddej minn ġo rasek dak li messek għedt u ma lissintx. Hemm, meta tibda tħossok fuq sieq waħda, tkun moħħok f’ħaġa oħra u ssibek ħabta u sabta fi ħwejjeġ oħra. Ma tistax tikkontrolla l-ħajja, tista’ biss tirrifletti wara u tgħid: dik stajt nagħmilha u dik messni le. L-importanti li tagħraf fejn ma kontx daqshekk tajjeb u preċiż u timxi ‘l quddiem. Għax irid jingħad ukoll li hemm mumenti meta jew tkun inti stess iebes fuqek innifsek jew issib lil ħaddieħor jikkritikak iktar u dan għax hemm dejjem fin-nofs il-pretensjoni tal-preċiżjoni assoluta.

2. Ma hemmx dubju li, tagħmel x’tagħmel, ser issib min ma jaqbilx miegħek. Għax hemm wisq min huwa ppreparat jitlaq jiġri malajr mingħajr ma jaħseb biżżejjed u jipprova jsiblek difetti żejda. Dik hija r-realtà tal-ħajja u ma tistax tibdilha. Tipprova tistinka u fl-aħħar tal-jum taf li huwa biss int innifsek li trid issib il-paċi. Il-paċi li qed tipprova tagħmel il-ħajja tal-proxxmu aħjar milli hi mit-talenti li ngħatawlek u li tħaddem. F’dan trid tibqa’ tħares lejn l-aspetti pożittivi tal-ħajja, lejn dawk il-bnedmin li japprezzaw u m’humiex tant lesti li jieħdu għalihom imma li janalizzaw u jqisu sewwa.

3. Din l-aħħar elezzjoni Ewro-Parlamentari sabitna fuq naħa naħdmu sabiex nibdlu u, fuq l-oħra, li ser niġu ġġudikati qisna għamilna ħames snin u mhux sena biss fil-Gvern. Naħseb li f’dan messna semmejna numru ta’ punti pożittivi li, sforz il-fatt li konna qed nippreparaw oħrajn ġodda, bqajna ma għedna xejn fuqhom. Qisna ħsibna li kulħadd ser jiftakar fihom għax naħsbu li kull persuna hija ffissata fil-politika. Ir-realtà hija vermanet differenti u forsi stajna semmejna dak li bqajna ħallejna barra u li fil-fatt għamel il-ġid lill-poplu.

4. Ngħid dan għax din il-ġimgħa fhimt li ħallejna barra mid-diskussjoni Ewropa l-vantaġġi tas-sistema Schengen. Minn meta dħalna f’dan il-mekkaniżmu ta’ sigurtà l-Maltin u l-Għawdxin, bħala ċittadini tal-Unjoni Ewropea għandhom il-vantaġġ li jistgħu jsiefru f’diversi pajjiżi tal-Unjoni mingħajr id-diffikultajiet li kellhom qabel. M’għadx hemm il-bżonn li naħlu ħin twil minn ajruplan għall-ieħor biex nuru l-passaport jew li noqogħdu kull darba ngħaddu mill-mekkaniżmi ta’ sigurtà, li kibru tant wara l-11 ta’ Settembru. M’għandix dubju li qattajna ħafna ħin nistennew fuq ix-xwiek bil-biża’ li ser nitilfu ajruplan. Dan illum għaddejnieh. Mhux biss, imma żidna fis-serjetà tagħna għax il-pajjiż ingħaqad ma’ oħrajn f’iktar koperazzjoni.

5. Mhux biss is-Schengen, imma anqas ma tkellimna fuq il-vantaġġi li l-Ewropa ġabitilna fis-settur finanzjarju. Il-pajjiż kellu diġà sistema verament avvanzata u ħadd ma jista’ jneħħi minn dan il-mertu tal-Partit Nazzjonalista, però bid-dħul tagħna fl-Unjoni żidnieh sew. L-investiment finanzjarju hawn kien u għadu għaddej b’ritmu tajjeb. Ovvjament u naturalment, dan ma jseħħx mix-xejn imma frott il-fatt li dan il-pajjiż gawda f’dawn is-snin minn paċi, stabilità u prosperità li qabel ma kellux. Min qiegħed f’dan is-settur jgħidilna kemm dan huwa minnu. Jgħidulek ukoll kemm dan is-settur ħoloq xogħol u kemm irnexxielu jiggarantixxi l-ekonomija tagħna. Dan seħħ mertu ta’ dan il-Gvern, li mhux biss mexxa ‘l quddiem imma ħa ħsieb li jsostni kollox bid-dħul fl-Unjoni.

6. Aktar minn dan, bnejna wkoll b’ħafna passi tajba s-settur marittimu u dak tat-turiżmu. Il-fatt li għandna servizzi verament avvanzati għal dawk il-ħafna li qed ifittxu li jduru l-portijiet tal-Mediterran tul is-sajf bid-dgħajjes lussużi, u l-fatt li komplejna kabbarna l-abbiltajiet tagħna fir-reġistrazzjoni tal-bastimenti huwa żgur mertu ta’ din il-politika li ħaddan il-Partit u li fl-Unjoni Ewropea m’hemmx dubju li ssudat. L-istess is-settur tat-turiżmu, li ħadd ma jista’ jmeri li kien ukoll il-viżjoni fit-tul tiegħu li biddlitu u ttrasformatu fil-potenzjal enormi li għandu fil-preżent. Ħadd ma jista’ jiddubita, l-ewwel, li kull Gvern Nazzjonalista ħadem bis-sħiħ għal dan u, t-tieni, li d-dħul tagħna fiż-żona ewro u fl-Unjoni ġiebuna f’possibiltà li niġbdu aktar turisti lejna milli qatt stajna qabel.

7. Hemm ferm iktar punti li nista’ nagħmel, bħal pereżempju l-biljuni li l-kumpannija Lufthansa Teknik investiet magħna, però dan l-artikolu qasir wisq. Il-punt li hemm bżonn li jsir huwa li rnexxielna nibnu pajjiż ferm iktar sod milli ħaddieħor jipprova jpinġih. Wieħed li qiegħed javvanza sew u qiegħed jagħti frott lil dan il-poplu. Dan kollu nafuh u jmissna nsemmuh u nispjegawh iktar. Il-poplu jitolbu u jifhem kemm xogħol sar u qed ikompli jsir.

Dan l-artiklu kien ippubblikat fil-ġurnal Il-Mument nhar il-Ħadd, 21 ta’ Ġunju 2009

Il-mandat il-ġdid

1. Din is-sena, fuq livell ta’ Unjoni Ewropea kellna u ser ikollna erba’ appuntamenti li jiddeterminaw dak li sejjer jiġri fiż-żona tagħna. Żewġ presidenzi interessanti meħuda wara xulxin ta’ żewġ pajjiżi li jġibu magħhom esperjenzi differenti: l-ewwel, dik Ċeka u t-tieni, dik Svediża. Waħda waslet biex tingħalaq u l-oħra trid tibda. Waħda ta’ Membru ġdid, l-oħra ta’ wieħed anzjan, biss it-tnejn determinati minn viżjoni ta’ pajjiżi “żgħar” u li jħarsu iktar lejn il-parti ta’ fuq tal-Ewropa.

2. It-tieni, mewġa ta’ fatturi li jibdlu u jsawwru l-kors futur huma marbuta ma’, l-ewwel, dik li kienet l-elezzjoni għall-Parlament Ewropew il-ġdid, u t-tieni, l-għażla li lejn l-aħħar tas-sena tikkonkludi ruħha fil-Kummissjoni Ewropea ġdida. Dawn il-kurrenti politiċi ser ikunu determinanti f’kemm ser jirnexxilna naffrontaw b’kuraġġ il-problemi li l-popli tas-27 Membru qed jaraw ma’ wiċċhom. Dan naturalment jitlaq mill-prinċipju ta’ kemm l-istituzzjonijiet ser jiġu mċaqilqa mill-Kummissjoni u mill-mexxejja varji fl-Unjoni sabiex jitilqu minn dil-bażi lejn programm ta’ ħidma aħjar milli kellna.

3. Jekk l-affarijiet jibqgħu għaddejjin kif inhuma ser naslu f’elezzjonijiet għall-Parlament Ewropew fejn (forsi bl-eċċezzjoni ta’ pajjiżna) jkun hemm abbandun tal-eżerċizzju tad-dritt tal-vot. Meta tikkunsidra li 27% marru jivvutaw fil-Polonja, jew 19% fl-Islovakkja, jew 40% fi Franza, wieħed jifhem li għandha tkun prijorità għall-ħames snin li ġejjin li l-politika tal-Istituzzjonijiet tkun iktar parteċipattiva, diretta u trasparenti. Il-Parlament, il-Kummissjoni u l-Kunsilli tal-Ministri qegħdin hemm biex iwieġbu għar-realtà li l-ekonomija u l-ħajja soċjali waslet biex tagħti lill-komunitajiet Ewropej tagħna.

4. Il-fattur tal-persuni li, għalkemm għandhom id-dritt li jieħdu sehem jibqgħu ma jmorrux jivvutaw, trid tiġi ndirizzata bi programm mhux biss ta’ informazzjoni imma ta’ riċerka għal dak li jridu huma mill-Unjoni Ewropea. Ovvjament ir-riżultati elettorali wera li l-partiti li huma miġbura taħt il-Partit Popolari Ewropew baqgħu jżommu l-maġġoranza, mentri l-partiti Soċjalisti naqqsu għall-partiti oħra. Dan ifisser li l-267 membru fil-PPE fil-konfront tal-159 tal-PES għandhom fuq daharhom responsabbiltà iktar minn ta’ oħrajn sabiex wieħed iċaqlaq ‘il quddiem din l-aġenda, għax huwa minnu li din il-kollaborazzjoni trid tibqa’ u tiġi sostnuta.

5. L-għażla prospettata tal-President tal-Kummissjoni Josè Manuel Barroso fiha ħafna sens. Ma hemmx dubju li l-perjodu tiegħu kien mimli deċiżjonijiet xejn faċli u kellu, f’ħafna mumenti, jintervjeni direttament sabiex jiġu sblukkati problemi li deher li ma kienx hemm possibilità ta’ soluzzjoni. Ovvjament ser ikun irnexxielu jikkrea pass ġdid fl-Unjoni Ewropea proprju f’mument bħal dan, fejn l-ekonomija marret lura għal ħafna pajjiżi fl-Unjoni u fejn hemm diffikultajiet sabiex wieħed iżomm il-Kummissjoni fuq quddiem tal-“leadership” mondjali. Biss l-Ewropea tas-27 għandha bżonn perjodu ieħor ta’ stabilità fejn ma għandhiex il-kumplikazzjoni “naturali” ta’ min jilħaq ġdid. Iż-żmien jitlob deċiżjoni bħal din.

6. Dan għax huwa ġà magħruf li numru ta’ Kummissarji ser jinbidlu billi ħafna pajjiżi għażlu li jibdlu lil min ser jibgħatu. Għalhekk huwa għaqli iktar mis-soltu li Barroso jżomm it-tmun sabiex tinżamm il-linja ta’ stabilità li f’dan il-mument hija ferm iktar importanti minn oħrajn. Il-prijorità ta’ din id-deċiżjoni tikber iktar u iktar meta tikkunsidra li għandek il-probabilità li t-Trattat ta’ Lisbona jiġi finalment approvat u dak ser jerġa’ jibdel ix-xenarju. Ma hemmx dubju li dawn huma appuntamenti verament importanti għalina wkoll. Fuq l-għażliet tal-persuni li ser jokkupaw is-siġġu għall-ħames snin li ġejjin u fuq l-aġenda li huma ser iressqu ‘l quddiem aħna llum niddependu wkoll.

7. Hemm ħafna punti li jridu jiġu indirizzati tul il-Presidenza Svediża. Hemm bżonn riflessjoni interna ta’ x’qed iwassal għal parti sew mill-elettorat biex ma jivvutax u għala n-numru li vvutaw marru għall-partiti fuq il-lemin estrem. L-Ewropa hija dik li hi llum proprju għax inbniet fuq il-parteċipazzjoni qawwija tal-poplu u l-illegalità ta’ partiti Nażisti u Faxxisti. Hemm verament bżonn ta’ iktar ħidma hawn għax id-demokrazija tikber meta ma jkunx hemm aġir anti-demokratiku. Partiti fuq il-lemin estrem huma elementi ta’ anti-demokrazija li jridu jiġu konfrontati billi l-poplu jifhem li m’humiex is-soluzzjoni tal-problemi.

8. Għalhekk il-mandat il-ġdid tal-Unjoni Ewropea għandu jkun dan. Issudar tad-demokrazija billi wieħed jerġa’ jmur lura u jġib iktar parteċipazzjoni mill-poplu f’kemm jista’ jkun livelli. Il-ħidma tagħna fl-Unjoni Ewropea trid tkun diretta fuq dik il-linja. Hemm nistgħu naraw politika iktar ta’ ġid: waħda li tħares il-bilanċ bejn l-istabilità u l-enerġija li l-Kummissjoni trid tagħmel u fl-istess ħin tkun waħda li tassigura l-issudar tal-ġustizzja soċjali. Ħames snin oħra naraw jekk dan irnexxilniex nagħmluh. Naraw kemm aħna difensuri tal-poplu biex dawn l-istituzzjonijiet iwieġbu għas-sejħiet tagħhom.

Dan l-artiklu deher fil-ġurnal Illum tal-21 ta’ Ġunju 2009.

Nibqgħu Mpenjati Fuq Triqitna

1. Id-dinjità tal-bniedem tfisser u tittraduċi ruħha fil-bżonn li nipproteġuh fi drittijietu. Inkabbruh fl-eżistenza, fil-potenzjal li jista’ jikseb permezz ta’ strutturi u mekkaniżmi li bihom nassiguraw li jikber iktar. Japprezza dak li qiegħed fih u jifhem li jista’ jimxi ’l quddiem. Dan il-Partit Nazzjonalista żamm ruħu ankrat mal-ħsieb li huwa dmir ta’ l-Istat li jgħin lil min qiegħed minn taħt. Anzi, forsi l-kelma t-tajba hija li jagħti dik l-“imbuttatura” lil min l-aktar għandu bżonn sabiex jonqsu l-inugwaljanzi.

2. Il-ħsieb tagħna kien u għadu li aħna għandna nikkonċentraw il-ħidma politika tagħna sabiex mhux biss nirregolaw is-soċjetà, iżda li ngħollu ’l fuq lil min huwa minn taħt. Ma nħalux is-soċjetà statika, però anqas ma nniżżlu lil ħaddieħor ’l isfel. Din hija sistema li ħadmet. Kunċett li bih wieħed jassigura l-ġustizzja soċjali bi prinċipji ispirati mill-kunċett politiku demokratiku nisrani. Għalhekk irnexxielna nneħħu ħafna barrieri u niftħu orizzonti li qabel il-poplu Malti ma kellux.

3. Fil-politika hemm min iħares fil-qosor u hemm min fit-tul. Fortunatament ħaddimna l-iktar it-tieni. Dan għax ħassejna li hemm bżonn li nagħtu lill-komunità tagħna pedamenti, ideat u miżuri li jibnu. Kunċetti ta’ Stat li sa ftit tas-snin ilu stajna ngħidu li kienu ħolma, mentri llum huma realtà. Għax il-politiku t-tajjeb jagħraf li huwa strument f’żewġ direzzjonijiet: waħda li jwettaq hu direttament u l-oħra li jwitti t-triq għal min jiġi warajh u jifhem l-opportunitajiet li ħaddieħor tah.

4. Illum il-ġurnata għandna demokrazija ħajja u mhux mejta. Għandna d-drittijiet fundamentali rispettati. Għandna struttura soċjali statali b’saħħitha li l-ħin kollu tespandi. Għandna ekonomija ħajja li l-ħin kollu tiddiversifika. Għandna leġislatura b’saħħitha, Ġudikatura dejjem iktar indipendenti. Għandna l-paċi u l-istabilità li qatt qabel ma kellna. Dawn huma passi kbar ’il quddiem. Bħal ma huma wkoll l-effetti ta’ dan. Għax il-membri tas-soċjetà kibru fil-ġid soċjali u ekonomiku. Hawn iktar nies li qed jaħdmu fis-settur privat milli qatt kellna, iktar persuni li huma sidien ta’ djarhom, iktar bnedmin dedikati għall-ħidma sabiex nimxu ’l quddiem bħala bnedmin, iktar persuni li edukaw ruħhom u ggradwaw fl-istituzzjonijiet tagħna.

5. Il-bżonn tal-progress soċjali ġej mill-għarfien li ma għandniex nibqgħu lura u nassiguraw li min qiegħed minn taħt jingħata kemm jista’ jkun attenzjoni. F’dinja fejn il-ħin kollu għandna kurrenti ġejjin li jibdlu x-xenarju ekonomiku rridu nassiguraw li, filwaqt li nipproteġu, ma nġibux lin-nies dipendenti. Il-libertà tal-persuna fil-ħidma tagħha ta’ kuljum trid tiġi assigurata bi proċess kontinwu ta’ ġustizzja soċjali. Proċess li jiffaċċja l-verità u li jneħħi dak li flok li jassigura l-ġid, irendi ruħu f’deni lis-soċjetà. Din il-linja politika ser tibqa’ tiġi sostnuta. Sostnuta fil-ħidma ta’ kuljum. Inkella ma nibqgħux fit-triq it-tajba.

Għal dawk li jistgħu jgawdu

1. Hemm sakra stramba fil-kamp politiku li ma għandha x’taqsam xejn ma’ dak li għaddejja minnu s-soċjetà tagħna. Ngħid dan għax filwaqt li aħna mitlufin fil-parlament inressqu l-abbozzi u nwieġbu d-domandi, l-bqija tal-bnedmin normali qed jaraw il-logħob tal-ballun. Il-politika mhux dejjem tirrispetta lil dawk li jsawruha u jagħmluha – il-politiċi. Anzi, qisha kalamita egoista – iktar ma tiddedikalha ħin, iktar trid mingħandek. Flok infittxu l-ħin tal-libertà, nsibu proprju l-kontra. Flok naraw partita nisimgħu xi diskors.

2. Sirna wisq serji li ma hemmx li nippruvaw insibu ftit iktar mumenti meta nistgħu ngħarfu kemm għaddej fid-dinja mingħajrna. Ir-realtà li ma naċċettawx hi li l-ħajja soċjali ma hemmx il-ħin kollu l-bżonn tal-politika fiha. Fit-tajjeb tagħna bħala poplu nfittxu dejjem iktar spazji ġodda, mumenti meta nistgħu ngħixu verament. Għalhekk huwa sabiħ li aħna għandna din l-imħabba, kważi fissazzjoni totali, lejn il-logħob tal-ballun. Anzi, qisu hemm kriterji ta’ elementi fin-natura nazzjonali li ma tridx tħallina iżda tkompli tirranka fis-saħħa.

3. Aktar interessanti għalina però huwa dan it-trasferiment ta’ lealtà lejn pajjiżi oħra u mhux tagħna. Mingħajr ma trid, tipprova ssib spjegazzjoni għall-mod daqshekk dedikat u passjonali li għandna. Kważi fanatiżmu li huwa biss fatt li ħafna għandhom, però mhux faċli li tifhem. F’ċerti mumenti qisni nifhem ferm iktar dak is-sens ta’ “suspense”. L-istejjer mill-isbaħ li, l-isbejħa Sheherazade nisġet sabiex tikkumbatti għal ħajjitha fasslu t-triq li tajjeb nirriflettu fuqha. Fasslu lezzjoni li l-bniedem, kull bniedem, irid isegwi storja. Iħares ’il quddiem u jgħaddi mill-pjaċir li filwaqt li qed isegwi qiegħed jimmaġina t-tmiem tagħha.

4. U għax għadu jista’ jimmaġina għadu jista’ jaħseb li r-riżultat jista’ jersaq lejn dak li jrid hu. Dik il-kundizzjoni tad-dubju fuq dak li ser iseħħ iżommna għaddejjin attenti, miġbura, konċentrati. Ma hemmx dubbju li l-istejjer orjentali jirrispettaw bżonn fil-ħajja tagħna, dak li nkunu aljenati b’dak li jista’ jseħħ. Hekk nara dawk il-folol b’rashom u b’qalbhom marbutin ma’ dak li jixtiequ li jseħħ u li qed jarawh jiżvolġi quddiemhom. Hemm tama fit-tama u kważi kontra kull tama li kull partita naraw tiżviluppa f’rebħa għal dawk li nżommu magħhom.

5. Is-suspense u l-ballun huma ħaġa waħda, speċjalment fil-kampjonati Ewropej u Mondjali, li aħna lkoll insegwu. Tifhem aktar u aktar f’dan kemm però din l-imbierka “suspense” ħarġet kompletament mill-aġenda politika. Ma għadniex naraw mossi u kontro-mossi ta’ żmien ieħor, iżda komplejna fis-serjetà. Kollox anzi jsir b’dikjarazzjonijiet ċari, konsistenti u mingħajr biża’ ta’ varjazzjonijiet. L-aqwa tal-politika meta verament tingħaqad mat-tensjoni li mbagħad jaqbżu għal kollox insibuhom biss f’dawk il-ġranet li jwasslu għall-vot u b’volum qawwi fil-jum għall-għadd tagħhom. Dawk ġranet ta’ “suspense” li ħadd ma jinsa.

6. Però hemm bżonn induru lura lejn il-ballun u naċċettaw li hemm ħafna normali magħna li jqattgħu l-ħin isegwu, jifhmu, janalizzaw il-mossi kontra mossi ta’ pajjiż kontra ieħor. Ma hawnx aħjar minnhom. Huma jżommu t-tessut soċjali tagħna għaddej. Huma dawk li jassiguraw li ma nagħqux fil-bruda u l-medjokrità. Nifhem dejjem iktar x’pajjiż għandna. Wieħed kapaċi jifhem u jgawdi mal-ballun. Nittama li nkomplu ngawduh.