SEMPLIĊEMENT NIPPRETENDU

1. Numru ta’ drabi niddubita kemm il-klassi politika qegħda tifhem lill-poplu. Forsi, kif jiġri, min imexxi tant qed jiġi assedjat minn talbiet varji u b’immaġinazzjoni mingħand numru ta’ bnedmin fil-kostitwenza, li qed jibni l-impressjoni li dak hu li l-poplu jrid. Tant huwa b’saħħtu dan il-proċess, li jaqta’ barra lil dak li jkun mir-realtà li jgħix fiha. Jaqtgħu minn dawk li huma l-esiġenzi, in-neċessitajiet u l-aspirazzjonijiet tal-bnedmin fuq dawn il-gżejjer. Iġibu f’pożizzjoni li jsir konvint li dak li jgħodd hu kemm “taqdi” nies u tirbaħ jew titlef elezzjonijiet, jew li fuq dan il-“qadi” tiġi elett jew le. Fl-esperjenza politika ta’ oħrajn huwa ċar li dan mhuwiex il-każ.

Prijoritajiet

2. Il-bnedmin iridu, u għandhom ideat li ma jaqblux ma’ dan. Jekk mhux ukoll jiddisprezzaw din it-tip ta’ politika. Il-fatti juru li l-votant ifittex ħajja fejn l-affarijiet ikunu iktar sempliċi. Ifittex amministrazzjoni effiċjenti, ugwali, ġusta u aċċessibbli. Ifittex politiċi li jassiguraw dan u li jibnu biċċa biċċa fuq dak li għandna. Dan fi proċess loġiku li fih dak li mhuwiex jaħdem, dak li huwa manifestament żbaljat, jitneħħa ħalli jinbnew toroq ġodda. Ħafna drabi, fil-ħsieb li wieħed jiġġustifika l-eżistenza politika tiegħu jinbena l-kunċett ta’ proġetti kbar u li jimpressjonaw. Dawk diffiċli għax għandhom bżonn ħafna flus, kuntratti, ħin u kumplessitajiet varji. Xi drabi dawk li jibdew jidhru fil-bidu bħala soluzzjonijiet imma li waqt il-proġett stess isiru diġà irrelevanti.

Iktar minn dan

3. Forsi f’dan, il-punt l-iktar kruċjali jitlaq minn kemm aħna kapaċi nikkomunikaw politikament. Jista’ jkun li l-fatt li ħallejna fuq l-ixkafef tagħna l-kultura klassika nqtajna mil-lezzjonijiet passati li wieħed irid jispjega ċar ħafna dak li jkun qiegħed jipprospetta. Abbandunajna dik l-abbiltà effettiva u diretta li nkunu sempliċi u awtentiċi f’dak li ngħidu li ser nagħmlu. Forsi aktar minn hekk, qtajna qalbna minn dan u rrassenjajna ruħna fil-fallaċja li dan m’hemmx bżonnu. Niftakarni niltaqa’ u nitkellem ma’ politiċi oħra li kienu mhux biss jafdaw fil-bżonn tad-diskors politiku tagħhom, imma kienu wkoll jippreparawh tant li jimmemorizzawh. Hemm kienu effettivi u ġabru warajhom bnedmin varji sabiex bidlu fil-kunsens elettorali u mhux fl-impożizzjoni silenzjuża.

F’dan iż-żmien

4. Ngħid dan f’vesti ta’ riflessjoni u awtokritika ta’ dawk li jien parti minnhom illum. Dan għax meta titkellem mal-poplu, il-ħsieb tiegħu huwa marbut l-iktar mal-ħajja li fiha l-liġi tiġi rispettata u applikata. Ma’ grad qawwi ta’ normalità li fiha l-bnedmin, bir-responsabbiltà, jimxu sewwa. Iħaddmu tajjeb u kif għandhom l-istrumenti legali li għandhom b’responsabbiltà u piż politiku f’idejhom. M’hemmx bżonn spettakli parlamentari. Wisq inqas diskors żejjed u dispreġjattiv. Sempliċi twettiq ta’ dak li kull Stat demokratiku normali jistenna. Meta minflok jara li mekkaniżmi kostituzzjonali mill-iktar ċari u razzjonali jiġu kkumplikati, jiddejjaq. Dan għax huwa żmien differenti milli kellna qabel.

L-istorja

5. F’dan iktar meta wieħed jikkunsidra li proċess kostituzzjonali stabbilit sabiex iġib għaqda nazzjonali jispiċċa kollox barra minn dan. Fl-emendi li saru ftit ilu, hemm issa numru ta’ karigi li fihom hemm bżonn qbil qawwi ta’ żewġ terzi tad-deputati sabiex issir il-ħatra. Bħalissa weħilna fuq il-Prim Imħallef. Daqt ġejja oħra, bħal tal-Awditur Ġenerali, meta ftit ilu konna qbilna fuq il-President tar-Repubblika. Qatt mhu faċli jew tazza ilma biex tiddeċiedi dwar min jokkupa dawn il-karigi li huma, fil-fatt, garanzija tad-demokrazija tagħna. Biss, kif l-esperjenza uriet, huwa iktar sod li bniedem f’dawn il-pożizzjonijiet ikollu l-konfort ta’ tant appoġġ politiku. Mhux biss, imma hemm ukoll l-għarfien li r-responsabbiltà politika li inevitabbilment tiġi, hija maqsuma.

Kull ma jridu

6. Dak li seħħ f’dawn l-aħħar ġranet fl-għażla tal-kariga xejn faċli ta’ Prim Imħallef ma tantx qawwa qalb il-poplu fuq l-abbiltà tal-politiċi. Reazzjoni għall-fatt li dan ma nbediex qabel u ma sarx kif kellu jsir. Fis-sens loġiku li huwa għaqli li min għandu l-piż tal-Gvern jagħżel sew il-passi tiegħu biex iġib il-kunsens li għandu bżonn mingħand min ma jaqbilx. Għandu dan il-bżonn sija, l-ewwel, għall-pajjiż biex juri normalità, stabilità u maturità politika; u t-tieni, għalih innifsu, għax juri li għandu huwa nnifsu wkoll din il-kapaċità politika. Ħadd ma jitwieled b’dawn it-talenti, imma lkoll nafu li jistgħu jinbnew. Nittama li weħilna temporanjament. F’dan nittama iktar li nistgħu nimxu ’l quddiem f’kull kariga li ġejja quddiemna. F’dan proprju, sempliċement nippretendu li l-affarijiet isiru kif għandhom, u jingħalqu daqstant ieħor b’dan il-mod.

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33520. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni, l-Isport, iż-Żgħażagħ, ir-Riċerka u l-Innovazzjoni: Jista’ l-Ministru jgħid għal liema laqgħat attenda fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistenni jattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. CLIFTON GRIMA: Ninforma lill-Onor. Interpellant li b’referenza għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 29769, attendejt ukoll għas-sittin sena Anniversarju ta’ Malta bħala membru tal-Kunsill tal-Ewropa ġewwa Strassburgu, kif ukoll għall-ħamsa u tletin sena Anniversarju tal-Kumitat tal-Ministri ġewwa Venezja. Inżid ngħid li niġi mistieden diversi laqgħat f’fora tal-Unjoni Ewropea kif ukoll tal-Kunsill tal-Ewropa, madankollu l-attendenza tiegħi tiddependi minn xogħol Ministerjali f’pajjiżna.

 

Seduta Numru 434

11/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33519. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għal Għawdex u l-Ippjanar: Jista’ l-Ministru jgħid għal liema laqgħat attenda fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistenni jattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. CLINT CAMILLERI: Ninforma lill-Onor. Interpellant li s’issa din is-sena m’attendejtx laqgħat tal-kunsill tal-Ministri. Għax-xhur li ġejjin, bħala prassi u sa fejn ikun possibbli, jien ser nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l-Unjoni Ewropeja u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli mit-temi partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 434

11/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33518. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Inklużjoni u l-Volontarjat: Tista’ l-Ministru tgħid għal liema laqgħat attendiet fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistennija tattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. JULIA FARRUGIA: Ninforma lill-Onor. Interpellant li matul ix-xahar ta’ Jannar ma attendejtx għal-laqgħat relatata mal-Kunsill tal-Ewropa jew fl-livell ta’ Unjoni Ewropea. Għax-xhur li ġejjin, bħala prassi u sa fejn ikun possibbli, jien ser nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l-Unjoni Ewropea u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli mit-temi partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 434

11/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33517. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Politika Soċjali u d-Drittijiet tat-Tfal: Jista’ l-Ministru jgħid għal liema laqgħat attenda fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistenni jattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. MICHAEL FALZON: Ninforma lill-Onor. Interpellant li għax-xhur li ġejjin, bħala prassi u sa fejn ikun possibbli, jien ser nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l Unjoni Ewropea u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 434

11/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33516. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għall-Affarijiet Barranin u t-Turiżmu: Jista’ d-Deputat Prim Ministru u Ministru għall-Affarijiet Barranin u t-Turiżmu jgħid għal liema laqgħat attenda fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistenni jattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. IAN BORG: Ninforma lill-Onor. Interpellant li bejn id-19 u l-20 ta’ Frar ġejt mistieden biex nipparteċipa fil-Kunsill (informali) tal-Affarijiet Barranin fuq il-Kummerċ li se jsir f’Nicosia. Għax-xhur li ġejjin, bħala prassi u sa fejn ikun possibbli, jien ser nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l-Unjoni Ewropea u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli mit-temi partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 434

11/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33515. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jgħid għal liema laqgħat attenda fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistenni jattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: Ninforma lill-Onor. Interpellant li s’issa din is-sena m’attendejtx għal-laqgħa tal-Kunsill tal-Ministri tal-Kultura. Għax-xhur li ġejjin, bħala prassi u sa fejn ikun possibbli, jien ser nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l-Unjoni Ewropea u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli mit-temi partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 434

11/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33514. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Ambjent, l-Enerġija u l-Indafa Pubblika: Tista’ l-Ministru tgħid għal liema laqgħat attendiet fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistennija tattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. MIRIAM DALLI: Ninforma lill-Onor. Interpellant li s’issa din is-sena, attendejt għal-laqgħa tal-Kunsill tal-Ministri tal-Ambjent li saret f’Ċipru fil-5 u s-6 ta’ Frar. Għax-xhur li ġejjin, kif diġà spjegajt diversi drabi, bħala prassi u sa fejn ikun possibbli, jien ser nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l-Unjoni Ewropea u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli mit-temi partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 433

09/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33513. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, l-Infrastruttura u x-Xogħlijiet Pubbliċi: Jista’ l-Ministru jgħid għal liema laqgħat attenda fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistenni jattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. CHRIS BONETT: Ninforma lill-Onor. Interpellant li għax-xhur li ġejjin, bħala prassi u sa fejn hu possibbli, jien se nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l-Unjoni Ewropea u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli mit-temi partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 433

09/02/2026

UNJONI EWROPEA U L-KUNSILL TAL-EWROPA - LAQGĦAT

33512. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura, is-Sajd u d-Drittijiet tal-Annimali: Jista’ l-Ministru jgħid għal liema laqgħat attenda fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-Kunsill tal-Ewropa u dawk li mistenni jattendi għalihom f’dawn l-ewwel sitt xhur tas-sena 2026?

 

07/01/2026

 

ONOR. ANTON REFALO: Ninforma lill-Onor. Interpellant li s’issa din is-sena, attendejt għal-laqgħa tal-Kunsill tal-Ministri ta’ Agrikoltura, is-Sajd u d-Drittijiet tal-Annimali li saret f’ Brussell f’ 26 ta’ Jannar. Attendejt ukoll għal-laqgħa Politika tal-Ministri tal-Agrikoltura – organizzata flimkien mill-Kummissjoni Ewropea u l-Presidenza ta’ Ċipru li saret f’ Brussell f’ 7 ta’ Jannar. Għax-xhur li ġejjin, bħala prassi u sa fejn ikun possibbli, jien ser nattendi l-laqgħat kollha li jsiru fi ħdan l- Unjoni Ewropea u li jkunu intenzjonati għall-Ministri responsabbli mit-temi partikolari tal-portafoll ministerjali tiegħi.

 

Seduta Numru 433

09/02/2026

L-ISLA - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33511. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità tal-Isla u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ l-Isla kien ta’ disa’ u ħamsin (59), li minnhom kien hemm ħmistax (15) marbuta ma serq.

 

Seduta Numru 433

09/02/2026

IL-KALKARA - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33510. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità tal-Kalkara u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità tal-Kalkara kien ta’ disa’ u sittin (69), li minnhom kien hemm għoxrin (20) marbuta ma serq.

 

Seduta Numru 433

09/02/2026

BORMLA - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33509. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità ta’ Bormla u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ Bormla kien ta’ mitejn u erbgħin (240), li minnhom kien hemm sebgħa u disgħin (97) marbuta ma serq.

 

Seduta Numru 433

09/02/2026

PARTI MINN DAK LI AĦNA

1. F’dan il-proċess twil li ninsab fih magħkom, ta’ ideat u kitbiet dwar bnedmin, kotba u kultura politika varja u li tmiss ma’ ħafna iktar milli wieħed jaħseb. F’dan insib x’jispirani u anki jiggwidani. Forza ta’ riflessjoni u awtokritika ta’ dak li hemm bżonn fis-soċjetà attwali tagħna u f’dak li fil-fatt huwa rilevanti għal kull waħda passata u futura. Gwida għal min irid iservi fil-kamp politiku. Anki dawk li jidħlu maqsuma bejn dak li jaqbel lilhom u dak li huwa fl-interess tal-oħrajn. Il-politika fiha l-ikbar valur meta ssir għall-ġid komuni. Kif dik il-linja tintilef wieħed jara tnaqqir u tnaqqis f’dak li nsejħu t-tessut demokratiku. Xi drabi l-analoġija ma’ siġra hi forsi aħjar. Fis-sens li meta tieqaf issaqqiha jew tittraskuraha, inevitabbilment tmur lura. Trid attenzjoni kostanti u għalhekk tirnexxi bħala dik li għandu jkun il-poter f’idejn il-poplu.

F’dawn iż-żminijiet

2. F’dinja li fiha qed naraw kif bnedmin varji ġew ittantati f’toroq li ma kellhomx. Dawk li fil-poter ekonomiku jew politiku ġibdu lilhom infushom f’aġir abbużiv u illegali qam ukoll punt interessanti. Dak li jistaqsi mill-ġdid għal min isiru l-liġijiet. X’wassal bnedmin qabilna, qabel is-sistema demokratika tagħna. Anzi, iktar aħjar, għal-liema skop ilkoll fil-fatt naħdmu. Jude Wanga, dan ix-xahar tikteb f’The London Review of Books artiklu bit-titlu The Centre Shrinks. Fejn tgħidilna: “Most MPs have never had to live like the people they legislate for.” (Ħafna deputati qatt ma għexu bħall-bnedmin li jilleġislaw għalihom). U tispjega hekk: “Politics isn’t something they came to after seeing how the country works. Politics is what they did instead of learning how the country works. When they talk about ‘ordinary people’ they invariably mean people they don’t know.” (Il-politika mhijiex xi ħaġa li waslu għaliha wara li raw kif jaħdem il-pajjiż. Il-politika hija dik li wettqu minflok tgħallmu kif jaħdem il-pajjiż. Meta jitkellmu dwar il-bniedem ‘ordinarju’, mingħajr dubju jitkellmu dwar dak li ma jafux.) Punt ta’ ħsieb u fl-istess ħin tluq lejn dak li għandna fil-fatt nużaw bħala regola u kejl lejn liġijiet tajba. Tajba fis-sens li huma dawk li jixirqu lill-persuni li nirrappreżentaw.

Federiku II

3. F’dan qiegħed naqra dak li kiteb l-istoriku differenti Gabriele Pepe (1899-1971) fit-trattat Lo stato ghibellino di Federico II (1951). Wara li taqra dwar Karlumanju, interessanti taqra dak li l-Imperatur tar-Rumani, dak magħruf jew deskritt bħala ‘Stupor Mundi’ wettaq. Dak l-iben li twieled minn omm li kienet fl-erbgħin sena tagħha, li wellditu f’tinda fi pjazza sabiex ma jkunx hemm dubju dwaru. Dak li fl-aħjar tiegħu, fil-qawwa politika l-iktar soda fehem li l-liġi hija strument mhux biss għalih imma sabiex ikun hemm affermazzjoni tas-sewwa u l-ġustizzja. Ħafna mexxejja huma fiż-żmien identifikati mar-regoli legali tagħhom. Mingħajr dubju, l-Imperatur Ġustinjanu (482-565 WK) b’dak li wara sar magħruf bħala l-Corpus Juris Civilis u Napuljun Bonaparte (1769-1821) bil-famuż Kodiċi Ċivili.

Liġi għall-poplu kollu

4. F’dan aktar, Pepe jfakkarna li diversi mexxejja fehmu li l-liġi hija wkoll missjoni ta’ unità. Dawk il-prinċipji morali u ta’ ordni pubbliku li jġibu f’daqqa pajjiż u renju. Federiku II dan fehmu huwa wkoll bħal dawk ta’ qablu u dawk li ġew warajh. F’dak il-mument diffiċli u progressiv li kellu quddiemu dan il-ħakkiem jikteb hekk: “Le Costituzioni non furono rese obligatorie in tutto il Regno, per il fatto che Federico avesse già nel 1231 la coscienza di un’unità politica di attuarsi per mezzo dell’unità delle leggi, ma perché aveva l’esperienza dei pericoli che costituivano per la sovranità regia gli statuti muniċipali. Ma è verissimo invece che le Costituzioni contribuirono al rafforzamento dell’unità politica del Regno.” (Il-liġijiet ma kinux saru obbligatorji fuq ir-Renju kollu, minħabba l-fatt li Federiku kellu diġà, fl-1231, l-għarfien ta’ unità politika li trid titħaddem permezz ta’ liġijiet uniformi, imma għax kellu l-esperjenza tal-perikli li l-liġijiet muniċipali kellhom fuq is-sovranità tiegħu. Imma fuq l-oħra fil-fatt huwa mill-iktar veru li l-Liġijiet assiguraw it-tisħiħ tal-unità politika tar-Renju sħiħ li rnexxielu jiġbor u jżomm.)

Awtur

5. Pepe f’dan il-ktieb iressaq diversi osservazzjonijiet dwar Federiku II. Senjatament kif qed naraw fil-ħidma leġislattiva tiegħu u dan iktar fid-domanda li tlaqna biha qabel. Huwa jikteb hekk: “Se è vero che le idee non cascono dal Cielo, tanto meno ne cascano, tranne il caso di Mosè le leggi: la loro origine è molto terrestri. La visione ancora poco Chiara dello Stato come pienezza di sovranità come razionale sorgente di pace e di giustizia, concezione che nasceva dalla tradizione romana imperialistica, attraverso la cultura romanistica dei consiglieri di Federico; il bisogno che le nuove classi borghesi sentivano di uno stato utilitario autonomo laico e non guerriero feudale. Un ordine pacifico e forte.” (Jekk huwa minnu li l-ideat ma jaqgħux mis-smewwiet, salv fil-każ tal-liġijiet ta’ Mosè, hekk ukoll dawk ta’ Federiku ma waqgħux mis-sema; l-oriġini tagħhom huma mid-dinja. Il-viżjoni f’dak il-mument mhux daqshekk ċara tal-Istat bħala saħħa sħiħa sovrana, bħal fonti loġika ta’ paċi u ġustizzja, kunċett li jitwieled mis-saħħa Rumana imperjali permezz tal-kultura Rumana tal-kunsilliera ta’ Federiku; il-bżonn ta’ klassijiet tal-borgeżija li ħassew il-bżonn ta’ stat utilitarju awtonomu, lajk u mhux gwerrier.)

Sub quadam lege

6. Il-punt huwa dak li kull persuna huwa mill-bidu tal-umanità soġġett għal-liġijiet. F’dan Federiku jfakkarna li anki Adam u Eva hekk kienu. Dawk li kisru l-liġi li ġiet indikata għas-sewwa tagħhom. Aħseb u ara llum wara tant sekli. Wieħed jibqa’ jirrifletti kif anki hawn, f’dawn il-gżejjer, nibqgħu naħsbu li hemm uħud li għax viċin, jew fil-poter, jistgħu ma jkunux marbuta mal-liġi. Jistgħu jkun ’l bgħid mis-sewwa u l-pariri li d-demokrazija kif għandha tkun, tagħti. Stat modern, attwali, veru u ġust irid jibda mill-ħsieb li l-liġijiet huma għall-bnedmin, mhux għall-oġġetti. Għal dawk kollha li twieldu bid-dinjità umana proprja tagħhom. F’dan nibqa’ iktar lura minn dawk li jridu jew jaħsbu li s-soluzzjoni għad-demokrazija tagħna hija dik li jkollna deputati “full-time”. Mhijiex proprju għax biex taħdem u tfassal liġijiet tajba trid tkun taf il-bnedmin li qed isiru għalihom. Dan Federiku II kien jafu u f’dan spjegat tajjeb Wanga meta ddikjaratilna l-periklu li rridu naħarbu, li: “Most MPs have never had to live like the people they legislate for.” Nittama li dan nifhmuh għax huwa parti minn dak li aħna.

PAROLIN JGĦIDILNA

1. Fid-dinja tagħna, bil-mezzi ta’ informazzjoni sħiħa u qawwija li għandna, xorta hemm bnedmin li ma jingħatawx l-attenzjoni li ħaqqhom. Jibqgħu abbandunati għad-destin tagħhom. Daqqa minħabba aġendi politiċi, ekonomiċi jew soċjali varji. Daqqa wkoll għax ma jiġbdux bnedmin oħra biex ifittxuhom u jaqraw dwarhom. Anki fis-soċjetà tagħna, l-eżempji mhumiex nieqsa. Diversi jgħixu fl-irkejjen siekta tagħhom. Fis-silenzju li jistgħu jaċċettaw bħala l-unika alternattiva fil-protezzjoni tad-dinjità umana li twieldu biha. F’dan, magħna hawn tbatija varja li ma ssibx widnejn jew għajnejn għaliha, imma xorta tinsab hemm. Forsi mhijiex parti mill-aġenda ta’ dawk li jinsabu minn fuq jew li għandhom f’idejhom il-mezzi tal-komunikazzjoni. Forsi wkoll għax irridu nżommu n-narrattiva li ninsabu “fl-aqwa żmien possibbli”, u dan wara “l-aqwa budget li seta’ kellna”. Imma nafu li dan mhuwa minnu xejn f’pajjiżna u barra minnu.

Kemm nammettu

2. F’dan wieħed jistaqsi kemm aħna lesti naċċettaw dan l-istat ta’ fatt. Jekk aħniex kapaċi mmorru kontra l-kurrent u nitkellmu anki jekk jista’ jkun li ma ningħatawx attenzjoni. Li jkollna fina jew nikkoltivaw il-kuraġġ tal-impopolarità. Ġie aktar dan quddiem il-fatt li fi tmiem il-ġimgħa li għaddiet u fil-bidu ta’ din kellna magħna l-Kardinal Pietro Parolin, Segretarju tal-Istat tal-Vatikan. Żjara sabiħa fiha nfisha, markata mill-importanza ta’ sittin sena ta’ relazzjonijiet diplomatiċi. Kliemu ma ġiex irrappurtat kważi xejn. Ħa ngħidu biss, mill-inqas. Mhux għax ma fihx sustanza, imma forsi għax kien hemm min ma fehemx kemm laqatna direttament. Fih kien hemm xi punti sbieħ u ta’ riflessjoni u li jolqtu l-ammont ta’ kuxjenza li għad għandna ħajja.

L-Inviżibbli

3. Il-Kardinal qalilna tant tajjeb li aħna l-Maltin għandna vokazzjoni għall-paċi. Iddikjara hekk: “This vocation resonates deeply with the diplomatic ethos of the Holy See. In a world marked by fragmentation, conflict, and mistrust, both Malta and the Holy See have learned – each in its own way – that peace is built patiently through dialogue, listening, and fidelity to fundamentali values. The Maltese word ‘sliem’ (peace) expresses more than the absence of conflict; it conveys harmony, reconciliation, and goodwill. It is a word that could well serve as a guiding principle for international relations to-day.” (Din il-vokazzjoni tolqot fil-fond fil-prinċipji etiċi tal-ħidma diplomatika tas-Santa Sede. F’dinja markata bi tkissir, kunflitti u fejn ħadd ma jafda lil ħadd, sija Malta kif ukoll is-Santa Sede tgħallmu – fit-toroq tagħhom – li l-paċi tinbena bil-paċenzja permezz tad-djalogu, li wieħed jisma’ u l-lealtà lejn il-prinċipji fundamentali. Il-kelma Maltija ‘sliem’ (paċi) tfisser iktar minn sempliċi nuqqas ta’ ġlied; fiha armonija, rikonċiljazzjoni, rieda tajba. Hija kelma li tista’ sservi ta’ gwida fir-relazzjonijiet internazzjonali tal-lum.)

Kemm għandu raġun

4. Għandna verament vokazzjoni, missjoni, li pajjiż bħal tagħna jista’ jwettaq b’iktar faċilità minn oħrajn. Dik li jinsisti li jitkellem dwar il-paċi fis-sliem. Missjoni unika li tista’ ssir, u anzi tista’ ssir, b’doża iktar qawwija milli hija. M’hemmx dubju li ma sirniex belliġerenti, u nkunu tlifna rasna jekk insiru. Wisq inqas m’aħna nżommu ma’ naħa kontra oħra. Irridu nkunu dawk, però, li jibqgħu jistinkaw favur dinja fejn hemm l-ordni fil-paċi. Fejn il-prinċipji tas-sewwa, dawk fundamentali, jirbħu. Mhux ser jirnexxilna, u wisq anqas nippretendu li ser ikollna xi saħħa biex inġibu l-partijiet f’kunflitt bilfors fejn għandhom ikunu. Nistgħu, u anzi għandna nsemmu aktar leħinna biex il-kuxjenza ta’ oħrajn tintmiss. Anki jekk nidhru differenti jew mhux skont kif qed jgħidu oħrajn, xorta għandna nibqgħu ninsistu.

F’dan nistgħu

5. Dan jgħidu aktar għax waqt li wħud f’pajjiżna kienu qed jaraw u jisimgħu lill-Kardinal Parolin, diversi bnedmin oħra kienu qed ibatu mill-ħruxija tal-gwerra. Dak li għaddej bħalissa fl-Ukrajna, fil-belt kapitali ta’ Kiev, qabeż kull limitu. L-attakk mhuwiex wieħed militari, imma huwa manifestament dirett fuq ħajjet il-poplu. Ix-xitwa hija partikolarment kiefra, iktar f’din is-sena, bit-temperaturi li niżlu taħt l-għoxrin. Bnedmin varji, nisa, ulied, trabi, anzjani qed jgħixu f’kundizzjonijiet mill-iktar koroh mas-silġ fil-bard. Dan ġej għax l-attenzjoni tal-attakk tal-Federazzjoni Russa mhijiex fuq il-forzi militari imma fuq is-sistema enerġetika tal-pajjiż. Dik li żżomm u tippermetti li anki fil-gwerra jgħixu f’forma ta’ dinjità umana dawk l-iktar vulnerabbli. Aġir li għandu jkun ikkundannat u fl-istess ħin isir l-appell għar-raġuni u l-loġika sabiex ma jibqax isir.

Fis-silġ

6. The Economist ftit ilu ddeskriva dan hekk: “Putin is trying even harder to freeze Kyiv into submission.” (Putin qiegħed jipprova kemm jista’ jiffriża lil Kiev filli ċċedi.) Kemm dan qed jirnexxilu jagħmlu ma nafx, imma l-impatt hemm qiegħed. Hemm lezzjonijiet varji li permezz tagħhom l-ispirtu ta’ poplu jissoda, iktar milli jċedi. Dawk diretti li huma fil-memorja kollettiva ta’ dawn iż-żewġ popli. Stalingrad mhux tant ’il bgħid mit-tnejn, kif ukoll diversi battalji li seħħew fuq u madwar dik l-art ifakkruna li kienet kemm kienet kiefra l-ħruxija Nażista, il-poplu rebaħ. Infakkru forsi wkoll fl-eventi li seħħew tlieta u tmenin sena ilu. Dawk li wasslu sabiex Friedrich Paulus, il-kmandant Tedesk, fi Frar 1943 isir priġunier.

Pajjiżna

7. Imma anki jekk hemm min irid ikompli jinfliġġi din il-linja politika, nistgħu nfakkruh biss li s-sofferenza hija kbira wisq. Hija waħda li titlob li wieħed jitkellem, kif kważi sejħilna direttament Parolin biex nagħmlu. Aktar u aktar fejn nafu kif jinsabu dawn il-bnedmin, jgħixu fis-silġ f’darhom. It-tbatija qawwija fuq il-poplu titlob mingħandna li nsemmu iktar leħinna favur il-paċi u s-sliem. Forsi f’dan nassiguraw sostenn akbar lill-vuċi tas-Santa Sede, u wkoll sabiex ma naqtgħux qalbna milli nwettqu s-sewwa. Ma naħsbux li l-kelma m’għandhiex saħħa: għandha iktar milli naħsbu. Forsi f’dan ukoll nistgħu nibgħatu aktar mill-miljun ewro li bagħtna s-sena li għaddiet f’għajnuna umanitarja. Inkunu hemm għall-bnedmin li jinsabu fil-ġenb tal-eventi tad-dinja. Għax fil-fatt dawn huma bnedmin li jixirqulhom il-vuċi u l-appoġġ umanitarju tagħna. Nittama li dak li qalilna l-Kardinal Pietro Parolin nifhmuh u nwettquh.

ĦAŻ-ŻABBAR - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33508. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità ta’ Ħaż-Żabbar u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ Ħaż-Żabbar kien ta’ tlett mija u sitta u ħamsin (356), u minnhom kien hemm mija’ u tlieta 103 marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 432

04/02/2026

IL-BIRGU - DELLITTI MARBUTA MA’ SERQ

33507. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità tal-Birgu u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità tal-Birgu kien ta’ erba’ sebgħin (74), u minnhom kien hemm seba’ u tletin (37) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 432

04/02/2026

BIGHI - SMOKING ROOM - RESTAWR

33506. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: B’referenza għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 19385, jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew jiswew ix-xogħlijiet fuq l-Ismoking Room f’Bighi, issa li x-xogħlijiet huma lesti?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: Ninforma lill-Onor Interpellant li l-ispiża totali għar-restawr tal-Smoking Shed tammonta għal €305,686. Għalkemm il-maġġoranza tal-proġett ġie iffinalizzat, għad fadal xi xogħlijiet pendenti li għandhom jridu jiġu konklużi.

 

Seduta Numru 432

04/02/2026 

ĦAL TARXIEN - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33505. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità ta’ Ħal Tarxien u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ Ħal Tarxien kien ta’ mitejn u disgħa (209), u minnhom kien hemm seba’ u erbgħin (47) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 432

04/02/2026

XROBB L-GĦAĠIN - PARK NATURALI - XOGĦLIJIET

33504. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Ambjent, l-Enerġija u l-Indafa Pubblika: Tista’ l-Ministru tgħid liema xogħlijiet ġew esegwiti fil-Park Naturali ta’ Xrobb l-Għaġin matul is-sena 2025?

 

07/01/2026

 

ONOR. MIRIAM DALLI: Ninforma lill-Onor. Interpellant li, matul is-sena 2025, ix-xogħlijiet li saru fil-Park Naturali ta’ Xrobb l-Għaġin, f’Marsaxlokk, kienu varji u ffukati fuq il-konservazzjoni ambjentali, ir-restawr strutturali, u l-modernizzar infrastrutturali. Saru xogħlijiet fuq il-ġestjoni ekoloġika tal-park, fejn tħawlu diversi siġar u arbuxelli, ittejbet is-sistema tal-irrigazzjoni, qtugħ tal-ħaxix, żbir tas-siġar, restawr tal-ħitan tas-sejjieħ, tneħħija ta’ pjanti invażivi u tisbiħ ġenerali fiż-żoni tal-pikniks.

Flimkien mal-isforzi ambjentali, saru interventi fuq l-assi strutturali tal-park fejn saru titjib u manutenzjoni meħtieġa. L-interventi li saru ġewwa s-sala tal-konferenzi u l-hostel, jinkludu installazzjoni ta’ diversi units tal-arja kundizzjonata, fannijiet ġodda, tibdil ta’ hand dryers, tneħħa l-membrane qadim minn fuq is-saqaf tas-sala tal-konferenzi u tpoġġa ieħor ġdid, tibdil ta’ madum, tikħil u tibjid f’diversi partijiet u kmamar ġewwa l-binjiet. Jikkumplimenta dan ix-xogħol saru interventi ta’ manutenzjoni fuq il-bordijiet tad-distribuzzjoni ewlenin li jipprovdu provvista tal-elettriku lill-park kollu u għall-proġett tat-tempju ta’ Heritage Malta, kif ukoll manutenzjoni tal-plumbing.

Proġetti ta’ konservazzjoni notevoli inkludew ukoll it-tisħiħ strutturali ta’ tank ġdid għall-fkieren u beda x-xogħol fuq is-sistema ta’ filtrazzjoni tal-ilma baħar biex isir rimi tiegħu b’mod sostenibbli u skont il-permessi fis-seħħ.

Dawn ix-xogħlijiet ekoloġiċi u strutturali kienu akkumpanjati minn rondi tas-sigurtà ta’ kuljum u minn programm edukattiv estensiv għall-iskejjel kif ukoll żjarat għall-pubbliku ġenerali.

 

Seduta Numru 432

04/02/2026

SANTA LUĊIJA - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33503. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità ta’ Santa Luċija, Malta, u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ Santa Luċija kien ta’ sebgħin (70), u minnhom kien hemm sbatax (17) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 432

04/02/2026

IL-FGURA - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33502. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità tal-Fgura u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità tal-Fgura kien ta’ mitejn u disa’ u tmenin (289), li minnhom kien hemm erbgħa u sittin (64) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 431

03/02/2026

MARSAXLOKK - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33501. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità ta’ Marsaxlokk u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ Marsaxlokk kien ta’ mija u tlettax (113), li minnhom kien hemm ħamsa u erbgħin (45) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 431

03/02/2026

RESTAWR TA’ KOTBA

33500. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jelenka r-restawr tal-kotba kollha li saru minn kull entità taħt id-dekasteru tiegħu matul is-sena 2025?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: Ninsab infurmat li Heritage Malta rrestawrat 3 kotba, kif indikat hawn taħt:

o Government Gazette – 1822

o Correspondence Book Register – 1903

o Register of Letters – 1925–1931

 

Seduta Numru 431

03/02/2026

WIED IL-GĦAJN - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33499. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità ta’ Wied il-Għajn u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ Wied il-Għajn kien ta’ tlett mija u sebgħa u erbgħin (347), u minnhom kien hemm ħamsa u sebgħin (75) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 431

03/02/2026

RAĦAL ĠDID - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33498. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità ta’ Raħal Ġdid u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità ta’ Raħal Ġdid kien ta’ erba’ mija u ħamsa u għoxrin (425), u minnhom kien hemm seba’ u tmenin (87) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 431

03/02/2026

IŻ-ŻEJTUN - MISRAĦ KARMNU GRIMA - XOGĦLIJIET

33497. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, l-Infrastruttura u x-Xogħlijiet Pubbliċi: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew jiswew ix-xogħlijiet ta’ Misraħ Karmnu Grima, iż-Żejtun, issa li huma lesti?

 

07/01/2026

 

ONOR. CHRIS BONETT: Ninforma lill-Onor. Interpellant illi x-xogħlijiet ta’ bini mill-ġdid tal-Misraħ Karmnu Grima, parti minn Triq Joe Attard, parti minn Triq L-Isqof Antonio Zahra u parti minn Triq Antonio Micallef, iż-Żejtun swew €595,998.31 komplessivament.

Dawn ix-xogħlijiet kienu jikkonsistu fil-qlugħ tal-pavimenti eżistenti, kostruzzjoni ta’ bankini ġodda, konnessjonijiet ġodda ta’ servizzi mal-binjiet eżistenti, kostruzzjoni ta’ parkeġġ u kostruzzjoni ta’ toroq.

 

Seduta Numru 431

03/02/2026

ELF, MITEJN U TNAX-IL SENA ILU

1. Fil-proċess tal-istorja umana, dik li tħares lejn dak li seħħ u kif hekk fl-eventi partikolari tagħha hemm bnedmin li jżommu l-pożizzjoni tagħhom. Dawk li tiltaqa’ magħhom meta tkun għad fl-iskola primarja jew sekondarja u jibqgħu miegħek. Tiftakar fihom u fl-istess ħin jiġbdulek interess. Dawn f’kuntrast mal-ismijiet ta’ mexxejja jew ħassieba varji li jew tisma’ bihom u taqra dwarhom imma tinsihom, inkella dawk li tiskopri aktar ’il quddiem. F’dan ninsab grat għall-formazzjoni ekukattiva li ħadt, għalkemm nammetti li tulha kelli għatx għal iktar. Ċerti drabi, flok ħassejtni qiegħed nimrah aktar, sibtni wieqaf ma’ dak li ma tantx kien jinteressani. Imma f’dan xorta sibtni, minn dak li l-għalliema, il-kotba u l-ġurnali varji għaddewli, miexi ’l quddiem.

Wieħed partikolari

2. Niftakarni f’dan naqra u nerġa’ naqra artiklu twil dwar ħajjet Charlemagne (Karlumanju) (748-814 WK). Ħajtu, għemilu, kif kien jaħdem, jaqra u jqatta’ l-ġurnata. Kienu kitbu li kien qasam il-ġurnata fi tlieta. Tmien sigħat qari, tmienja eżerċizzju, u l-oħrajn irqad. Persuna dixxiplinata u li ġiebet lura l-ordni u l-għaqda ta’ diversi partijiet tal-Ewropa. Dak li kien il-mexxej tal-Franki u li fil-Milied tas-sena 800 ġie nkurunat Imperatur. Niftakarni nara l-varji kitbiet dwaru u l-ħsieb li telaq minn iben mexxej u gwerrier li assigura li jitgħallem jikteb u jaqra. Il-firma tiegħu tant partikolari kont ippruvajt ukoll nimitaha fil-pożizzjoni distinta tagħha. Karattru interessanti li saħħarni għal ħafna u li segwejtu kemm stajt.

Kotba varji

3. Wara kont xtrajt il-ktieb tal-istoriku kontemporanju Einhard (775-840 WK), The Life of Charlemagne. Qrajtu, huwa mimli b’informazzjoni u ammirazzjoni. Ħajtu ġiet ukoll f’hekk marbuta u mmexxija għal idejna ma’ dik ta’ dan l-Imperatur tant kbir. Anzi, inħoss li mertu ta’ din il-kitba, l-attenzjoni baqgħet ħajja u attwali. Baqgħet rilevanti u ebda storiku sussegwenti ma seta’ b’xi mod jinjora. Fil-fatt nammetti li sibtni b’numru ta’ kitbiet li fihom kull darba hemm referenza u riferenza għalih. Ħadd ma jinjorah, għalkemm mhux kulħadd jagħtih l-istess piż jew importanza. Proċess li ma jdejjaqniex għax fil-fatt mhux biss issiġillah f’dak li kien, imma wkoll serva sabiex oħrajn wara jivverifikaw dawn il-fatti li ġew miktuba minn Einhard. Peter Munz (1921-2006) jikteb proprju hekk: “The history of the history of Charles began with Einhard’s Life. There is much solid history in Einhard and it is in conceivable that any historian of Charles’s regin could ever think of dispensing with his work.” (L-istorja tal-istorja ta’ Karlumanju tibda mill-ħajja ta’ Einhard. Hemm ħafna fatti veri f’Einhard u huwa inkonċepibbli li xi storiku ta’ Karlumanju jista’ b’xi mod iwarrab fil-ġenb).

L-Imperu

4. F’dan kont fortunat li ġew f’idejja l-ewwel il-ktieb tal-istoriku Belġjan Henri Pirenne (1862-1935) bl-isem Mahomet et Charlemagne (bl-Ingliż Mohammed u Charlemagne). Kitba mill-iktar sabiħa dwar il-moħħ ta’ dan il-bniedem straordinarju f’ħidmietu. Waħda li l-awtur lesta mingħajr ma laħaq ippubblika. Ktieb li ibnu Jacques Pirenne (1891-1972) ħa ħsieb u li kien, u li għadu, suċċess. Ftit wara f’dan, fir-riċerka li nħobb nagħmel fil-Librerija tal-Università, li fiha diversi kotba għad-dispożizzjoni. Ħafna, li ċerti drabi niskanta kif ma jiġux mislufa u moqrija, u jibqgħu jiġbru t-trab jistennew. Hemm preżenti fruntieri kbar ta’ ideat, li nibqa’ dejjem iktar ferħan meta jiġu f’idi u nħossni parti minn dak il-proċess akkademiku u kulturali li m’għandniex nabbandunaw.

Oħra

5. Fuq dan issellift, l-ewwel il-ktieb tal-istoriku Taljan Gabriele Pepe (1899-1971), Un problema storico: Carlo Magno (1952). Wieħed mimli riflessjonijiet u li mexxieni sabiex mhux biss f’dan, imma li mmiss mal-ktieb l-ieħor tiegħu Lo stato ghibellino di Federico II (1951), li nittama li ma ndumx ma naqra. Imma aktar f’dan ġie f’idejja, mill-istess xkafef, il-ktieb tal-istoriku Awstrijak Heinrich Fichtenau (1912-2000), The Carolingian Empire (1957). Dak li ntlift naqra fit-tul u fil-paġni mill-isbaħ li fih. Għax għalkemm hemm ħajjet l-Imperatur u kif għex bil-passi li nafu bihom, hemm iktar. Hemm studju iktar profond u spjegazzjoni tal-kuntest storiku li fih kien qiegħed jaġixxi.

Ibda

6. Hemm żewġ punti li jmexxuna f’dan. L-ewwel: iċ-ċentralità ta’ dan il-bniedem f’dak il-perjodu. Il-Kapitolu Charles the Great jibda proprju hekk: “No man’s stature is increased by the accumulation of myths, and nothing is detracted from genuine historical greatness by the consideration of a man’s purely human side. In order to analyse an epoch it is necessary to analyse the man who was at the centre, who determined its character and who was, at the same time, shaped and determined by it. It is therefore not mere curiostiy but an endeavour to fulfil the historian’s task if we strive to pierce and get behind the myth that has surrounded the figure of Charles.” (Ebda statura ta’ bniedem ma tiżdied b’kumulu ta’ miti, u xejn ma jitnaqqaslu mill-kobor storiku veru billi wieħed iħares biss lejn l-aspett uman. Sabiex tiġi analizzata epoka huwa neċessarju li tifhem il-bniedem li kien fiċ-ċentru, li fassal il-karattru u li kien, fl-istess ħin, imsawwar u determinat minnha. Għalhekk mhijiex biss kurżità imma missjoni li twettaq ħidmet l-istoriku jekk nippruvaw nifhmu x’hekk wara l-miti li kienu akkumpanjaw lil Karlu.)

It-Tieni

7. Fit-tieni punt hemm l-ispjegazzjoni ta’ dak li wassal sabiex il-Papa Ljun III (minn Diċembru 795 sal-mewt tiegħu f’Ġunju 816) sabiex jinkurunah Imperatur. Il-pożizzjoni tiżviluppa fl-isfond tal-preżenza tal-Imperu Biżantin f’Kostantinopli. F’lejn min il-Knisja Kattolika u l-Papa setgħu jduru għall-protezzjoni. Il-Franki fil-poter Karolingu kienu f’dan dawk li għażlu li jkunu Kattoliċi. Dawk li għażlu li jiddefendu l-Fidi. L-awtur fil-fatt jindika li Karlumanju kien influwenzat b’kitbet Santu Wistin fil-ktieb De Civitate Dei f’dak li mexxej Nisrani bħalu kellu d-dmir iwettaq fid-dawl tal-wirt li l-kultura Kristjana tagħti. Ikompli jfakkarna li l-bini li l-aħħar Imperatur tal-Lvant fl-Italja, Ġustinjanu l-Kbir ħalla f’Ravenna influwenzah f’dak li bena għalih f’Aix-la Chapelle. It-tielet, fl-għarfien li billi kif jikteb: “Even since the year 754, when the papacy had made them ‘protectors of the Roman Church’, the Carolingians have considered themselves, among kings, specially chosen by God.” (Mis-sena 74, meta l-Papa ħatarhom ‘protetturi tal-Knisja Rumana, il-Karolingi kkunsidraw irwieħhom, fost ir-rejiet, maħtura u magħżula mill-Ħallieq tagħna.)

Meta kont iżgħar

8. Filwaqt li qabel l-inkurunazzjoni ta’ Karlumanju fil-Milied tas-sena 800 kienet għalija tidher aktar parti minn ambizzjoni personali tiegħu, illum nifhem sfond ieħor. Dak li seħħ juri iktar li l-Papa Ljun III riedu jinħatar Imperatur biex ukoll jinqata’ mill-Orjent, u fl-istess ħin assigura li ċ-ċerimonju tkun preċiż bħal ma kienet dik tal-Imperaturi Rumani Nsara passati. Ried li jkun ċert li ma jiġix ikkritikat minn dak iċ-ċentru ieħor Nisrani sabiex ikun ċar li sar u ġie stabbilit wara tant sekli fil-punent “Imperium Christianum”. L-awtur jiddikjara hekk: “Thus Charles was declared emperor of Christendom. From now on he considered himself a true emperor, no longer inferior to any of the earlier emperors of the east.” (Għalhekk Karlu ġie dikjarat imperatur tal-Kristjaneżmu. Minn dak il-mument ikkunsidra ruħu imperatur veru, mhux iktar inqas, jew inferjuri għall-imperaturi preċedenti tal-lvant.)

Dak li seħħ

9. Fir-realtà, meta wieħed iħares lura u jikkunsidra dak li ġara jifhem kemm illum aħna nfluwenzati b’dan kollu. Dik l-inkurunazzjoni biddlet l-istorja tal-bniedem fl-Ewropa, u tagħna magħhom. Stabbiliet rabtiet u assigurat l-eżistenza tal-Knisja Kattolika. Karlumanju kellu l-ambizzjonijiet tiegħu u kien gwerrier formidabbli, imma f’dan serva sew. Ġieb paċi u stabbiltà f’soċjetà li għal numru ta’ sekli kellha problemi kbar. Bnedmin bħal dawn kienu u jibqgħu importanti anki wara elf, mitejn u tnax-il sena mit-28 ta’ Jannar 814. Aktar u aktar meta fir-riċerka storika li saret, u li għadha ssir, il-pożizzjoni tiegħu tafferma iktar ruħha fil-fatti ’l bgħid mill-miti u l-leġġendi li naturalment jikbru.

IŻ-ŻEJTUN - MISRAĦ KARMNU GRIMA - XOGĦLIJIET

33496. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew jiswew ix-xogħlijiet ta’ Misraħ Karmnu Grima, iż-Żejtun, issa li huma lesti?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: Nirreferi lill-Onor. Interpellant sabiex jagħmel il-mistoqsija tiegħu lill-Ministru kkonċernat.

 

Seduta Numru 430

02/02/2026

IL-GUDJA - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33495. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità tal-Gudja u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità tal-Gudja kien ta’ mija u erba’ u ħamsin (154), u minnhom kien hemm sebgħa u erbgħin (47) marbuta ma serq.

 

Seduta Numru 430

02/02/2026

IŻ-ŻEJTUN - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33494. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2025 fil-lokalità taż-Żejtun u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2025, in-numru ta’ delitti rrappurtati fil-lokalità taż-Żejtun kien ta’ tlett mija u ħamsa u tletin (335), u minnhom kien hemm sebgħin (70) marbuta ma’ serq.

 

Seduta Numru 430

02/02/2026

ĦAL GĦAXAQ - DELITTI MARBUTA MA’ SERQ

33493. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Intern, is-Sigurtà u x-Xogħol: Jista’ l-Ministru jgħid kemm ġew irrappurtati delitti matul is-sena 2024 fil-lokalità ta’ Ħal Għaxaq u kemm kienu marbuta ma’ serq?

 

07/01/2026

 

ONOR. BYRON CAMILLERI: Nitlob lill-Onor. Interpellant jirreferi għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari numru 25017.

 

Seduta Numru 430

02/02/2026

MARSAXLOKK - LIBRERIJA PUBBLIKA - KOTBA ĠODDA

33492. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jgħid kemm inxtraw kotba ġodda għal-librerija pubblika ta’ Marsaxlokk matul is-sena 2025 u jindika l-infiq relattiv? Jista’ jgħid ukoll kemm kien hemm donazzjonijiet?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: In-numru ta` kotba ġodda li nxtraw u ngħataw b’donazzjoni għal-librerija pubblika ta’ Marsaxlokk matul is-sena 2025 huwa kif jidher hawn taħt.

 

PQ Numru	Lokalità	Kotba ġodda mixtrija – Jan sa Diċ 2025	Infiq fuq kotba fiżiċi ġodda – Jan sa Diċ 2025	Donazzjonijiet, inkluż mill-pubbliku, l-Kunsilli Lokali u Organizzazzjonijiet varji – Jan sa Diċ 2025
33492	Marsaxlokk	200	€1,145.73	88

 

Seduta Numru 430

02/02/2026

WIED IL-GĦAJN - LIBRERIJA PUBBLIKA - KOTBA ĠODDA

33491. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jgħid kemm inxtraw kotba ġodda għal-librerija pubblika ta’ Wied il-Għajn matul is-sena 2025 u jindika l-infiq relattiv? Jista’ jgħid ukoll kemm kien hemm donazzjonijiet?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: In-numru ta` kotba ġodda li nxtraw għal-librerija pubblika ta’ Wied il-Għajn matul is-sena 2025 matul is-sena 2025 huwa kif jidher hawn taħt.

 

PQ Numru	Lokalità	Kotba ġodda mixtrija – Jan sa Diċ 2025	Infiq fuq kotba fiżiċi ġodda – Jan sa Diċ 2025	Donazzjonijiet, inkluż mill-pubbliku, l-Kunsilli Lokali u Organizzazzjonijiet varji – Jan sa Diċ 2025
33491	Wied il-Għajn	83	€ 871.42	120

 

Seduta Numru 430

02/02/2026

TIRBAĦ LURA

1. L-iktar sfidi kbar li jsib quddiemu l-bniedem huma marbuta mal-bidliet fil-mod ta’ kif wieħed iġib ruħu. Ħafna drabi jridu jgħaddu s-sekli, u drabi oħra kollox jibqa’ ma jinbidilx. Il-ħsieb tal-preċedent jew li l-affarijiet dejjem saru hekk jitressqu quddiem moħħ il-bniedem biex ma jinbidilx. Ħafna drabi trid sforzi kbar biex tikkonvinċi li hemm bżonn li l-metodu, il-mentalità u l-proċess sħiħ ikunu differenti. Hemm tradizzjonijiet, prattiċi varji li jitwieldu f’ħidmet il-persuni. Dak li ħafna jikkonvinċu ruħhom li huwa l-komportament ġust u proprju, u li għalhekk m’hemmx bżonn aġir ieħor jew li wieħed jaħseb f’toroq ġodda.

Hemm bżonn

2. Imma r-realtà turik, kull darba, li soċjetà tavvanza l-quddiem jekk tifhem li trid timxi ’l quddiem u tagħżel. Timxi biex tkun aħjar milli hija. Biex tiġbor aħjar ir-riżorsi li għandha u ġġib iktar fis-seħħ l-iskopijiet li tkun twieldet għalihom. Anki jekk persuna tifhem dan u tista’ wkoll tkun b’xi mod konvinta, xorta l-azzjoni mhux dejjem tkun kif u fejn għandha tkun. Is-saqajn tal-moħħ jibqgħu jaħsbuha. Inkella jibqgħu jħarsu, xi drabi jittamaw li oħrajn jimbuttawhom ’il quddiem. Anki jekk f’dan nibqa’ nemmen li l-liġi hija wkoll strument ta’ bidla fl-abitudnijiet umani, xorta waħedha mhijiex biżżejjed. Anki jekk liġi tistabbilixxi regoli u mekkaniżmi differenti minn qabel, xorta l-bniedem idum biex jinbidel. Idum biex ikun differenti u jimxi fit-triq il-ġdida.

Anki jekk

3. F’dan anki jekk jaf jifhem dak li huwa sewwa minn dak li mhuwiex, xorta qisu jibqa’ wieqaf jaħsibha. Jibqa’ qisu jistenna dak li jixtieq li jsir, imma li ma jsirx. Jingħaqad ma’ dawk li jagħmlu ħajjithom jistennew xi bidla li ma sseħħx. Imma f’dan xorta, bħala politiku, aktar wieħed irid jimxi ’l quddiem. M’aħniex dawk li jemmnu li dak kollu li sar qabel kien preċiż, inkella li dak li kien jgħodd qabel għadu hekk illum. Iż-żminijiet jinbidlu u magħhom l-aspirazzjonijiet u l-kunċetti. Bidliet iridu jsiru; il-passat ma tistax tippreservah. Proprju f’dan ma nistgħux inkunu konservattivi. Proprju wkoll f’dan wieħed ma jibdilx dak li qiegħed jaħdem u għandu jwieġeb għal dak li l-bniedem irid biex jimxi ’l quddiem fid-dinjità li ħaqqu.

Il-passi jsiru

4. Tul din il-ġimgħa, fis-27 ta’ Jannar ftakart li erbatax-il sena ilu kienet ġiet fis-seħħ il-liġi dwar il-Ġustizzja Riparatriċi. Illum fil-Kapitolu 516 tal-liġijiet ta’ pajjiżna. Proċess twil ta’ leġislatura sħiħa li dħalt għaliha, anki jekk kelli quddiemi d-diversi diffikultajiet u ostakli li kien hemm. Wieħed li ried attenzjoni kbira, imma wkoll li ħassejt li kien wasal il-mument li jsir. Iktar u iktar quddiem il-fatt li għal sekli sħaħ tkellimna fuq il-piena bħala dik li tagħlaq il-kapitolu tal-aġir illegali u kriminali ta’ bniedem. Dik li tibgħat il-bnedmin il-ħabs. Issakkarhom hemm u tħallihom jistennew jiskuntaw iż-żmien tagħhom. Saru sforzi biex tipprova ġġib imġieba tajba fil-faċilità li ġiet imsejħa wkoll ‘korrettiva’, imma kien hemm bżonn proġett ikbar u iktar qawwi.

Fl-għeruq

5. Kien hemm, u għad hemm iktar illum mal-isfidi fil-kurrenti tad-delinkwenza tal-preżent, li wieħed imur lejn l-oriġini, ir-raġuni tal-aġir żbaljat. Tifhem dak li wassal, u fl-istess ħin taġixxi sabiex tibni persuna biex ma tmurx lura lejn dik it-triq. Tasal biex taħdem biex ma tħallix iktar lil dik il-persuna f’idejn, jew għad-dispożizzjoni ta’ forzi li mhumiex ispirati mis-sewwa. Tindaga u tibni bi proċess ta’ formazzjoni edukattiva mill-iktar wiesgħa. Mhux biss, imma persuna li tingħata t-taħriġ biex tidħol f’dinja li tkun inqatgħet minnha b’għodod ġodda għaliha. Dawk li permezz tagħhom jista’, għaliha nnifisha l-persuna tista’ tħoss li tista’ tibda ħajja differenti milli kellha. Fejn tista’ toħloq futur aħjar għaliha u għal familtha, li huwa wkoll ikunu weġġgħu direttament b’dak li jkun seħħ. Sentenza tal-Qorti tolqot mhux biss lill-persuna akkużata, imma wkoll lil diversi oħra madwarha.

Timxi

6. F’dan ukoll ma ridniex nibnu biss il-proċess ta’ paroli fis-sens li qed toħloq mekkaniżmu sigur biex persuni, għaliex qed jirriformaw ruħhom, joħorġu qabel barra. Jingħataw il-permess ikunu barra, lura fis-soċjetà bil-kundizzjoni li jekk jiżbaljaw jidħlu lura. Ridna nkunu iktar realistiċi. Immissu mal-fatt li ħafna drabi min iwettaq reat ma jifhimx il-konsegwenzi, l-effetti li jkun ikkaġuna fuq l-oħrajn. Sija jekk humiex direttament fuq min twettaq, kif ukoll fuq is-soċjetà nnifisha. Daħħalna, għalhekk, mekkaniżmu ta’ medjazzjoni liberu, imma neċessarju, li fih dak li wettaq l-aġir jiltaqa’ mal-persuna li sofriet, biex jifhem kemm ġieb konsegwenzi u anki jekk mhux mal-vittma tar-reat direttament, mas-soċjetà nfisha. Proċess sabiex jiġi mħallas ukoll il-kumpens materjali u morali ma’ min sofra.

Ġabra sħiħa

7. F’dan kollu ppruvajna nippreparaw sabiex tibda tinbidel il-kultura biex il-liġi, meta tidħol fis-seħħ, issib forom ta’ pedament biex isostnuha. Ġibna fis-seħħ id-Dipartiment tal-Probation u Parole apposta għal dan. Il-kunċetti sħaħ tal-liġi huma fihom infushom ambizzjużi. Però din hija t-triq li wieħed irid jaqbad biex ikollna inqas persuni li jispiċċaw fil-Faċilità Korrettiva u dawk li jmorru jirriformaw ruħhom verament. Biss, għalkemm saru sforzi kbar mill-persuni li huma f’dan id-Dipartiment, għadna ferm lura minn dak li jista’ jiġi reġistrat. Fil-fatt dan kollu jiddependi minn kemm l-Istat qiegħed jinvesti fih. Kemm hemm persuni li jaħdmu jiddependi minn kemm hemm flus ivvutati fil-Budget. Mir-riżultati varji li kull sena jiġu reġistrati jidher ċar ħafna li mhijiex prijorità tal-pajjiż, mentri għandha tkun. Biex tirbaħ lura l-bnedmin trid tassigura li din il-liġi taħdem kif għandha, bil-mezzi sħaħ li għandha bżonn.

IŻ-ŻEJTUN - LIBRERIJA PUBBLIKA - KOTBA ĠODDA

33490. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jgħid kemm inxtraw kotba ġodda għal-librerija pubblika taż-Żejtun matul is-sena 2025 u jindika l-infiq relattiv? Jista’ jgħid ukoll kemm kien hemm donazzjonijiet?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: Ninsab infurmat bl-informazzjoni mitluba kif ġej:

 

PQ Numru	Lokalità	Kotba ġodda mixtrija – Jan sa Diċ 2025	Infiq fuq kotba fiżiċi ġodda – Jan sa Diċ 2025	Donazzjonijiet, inkluż mill-pubbliku, l-Kunsilli Lokali u Organizzazzjonijiet varji – Jan sa Diċ 2025
33490	Iż-Żejtun	153	€1,258.54	1013

 

Seduta Numru 429

28/01/2026

ĦAL GĦAXAQ - LIBRERIJA PUBBLIKA - KOTBA ĠODDA

33489. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Kultura, l-Artijiet u l-Gvern Lokali: Jista’ l-Ministru jgħid kemm inxtraw kotba ġodda għal-librerija pubblika ta’ Ħal Għaxaq matul is-sena 2025 u jindika l-infiq relattiv? Jista’ jgħid ukoll kemm kien hemm donazzjonijiet?

 

07/01/2026

 

ONOR. OWEN BONNICI: Ninsab infurmat bl-informazzjoni mitluba kif ġej:

 

PQ Numru	Lokalità	Kotba ġodda mixtrija – Jan sa Diċ 2025	Infiq fuq kotba fiżiċi ġodda – Jan sa Diċ 2025	Donazzjonijiet, inkluż mill-pubbliku, l-Kunsilli Lokali u Organizzazzjonijiet varji – Jan sa Diċ 2025
33489	Ħal-Għaxaq	90	€ 995.76	52

 

Seduta Numru 429

28/01/2026