6.4.26

F'JUM IL-LIBERTÀ

1. Il-bniedem idum biex jifhem. Anzi hemm drabi meta, minkejja dak kollu li jwettaq u jipprova jaqra, jibqa’ ma jifhimx. Irid fil-fatt jaċċetta: l-ewwel, li hemm dak li ma jifhimx, u wara, fit-tieni jifhem li ser jifhem meta ma jkunx għadu fehem. Jista’ jingħata farkien sbieħ f’mumenti partikolari jew f’okkażjonijiet diretti għalih. Hemm proċess li fih irid jimxi b’rasu ’l isfel, tħares lejn dak li qed jirfes, attent li ma jaqax iktar milli għandu fl-injoranza li jġorr kontinwament miegħu. Fil-prudenza li huwa mistieden jaqbad sabiex fl-umiltà li hija mistennija minnu jifhem aktar milli jista’ imma inqas milli jixtieq.

Ħadd differenti

2. F’dan nibqa’ pass fil-ġenb, inħares u nipprova nifhem il-bniedem f’dan il-jum partikolari. Kemm persuni f’dawn il-gżejjer, minkejja kull mewġa kuntrarja li s-sekulariżmu ateu ġieb miegħu, jibqgħu jridu. Jibqgħu konvinti minnha. Jibqgħu dawk li jagħrfu li hemm triq li huma jistgħu jaqbdu sabiex isibu l-verità. Sabiex isibu tweġiba għad-domandi li kull ġurnata jiltaqgħu magħhom waqt li jkunu ftit fis-silenzju jew waqt li jsibu ruħhom jistaqsu lilhom infushom. Meta nibqa’, sena wara sena, nara bnedmin barra apposta, libsin bl-aħjar li għandhom, bit-tbissima fuq wiċċhom, jifirħu b’xulxin u jiftakru lura f’dak li sawwarhom, forsi għandi nifhem aktar.

Gratitudni


3. Tul dawn il-jiem tar-Randan nammetti li fil-qari u fir-riflessjoni mxekkla tiegħi ħassejt li parti kbira tal-poplu Lhudi kienet grata lejn Sidna Ġesù Kristu. Dawk li huwa qabeż għalihom. Dawk li huwa fejjaq. Dawk li biddel minn ġewwa. Dawk li kienu mingħajr vuċi, bħar-rgħajja, il-lebbrużi, in-nisa saru xhieda u ħabbara ta’ ħidmietu u kliemu. Meta taqra l-Vanġeli tmiss direttament mal-fatt li l-pajjiż kien jaf bih u kien tkellem dwar dak kollu li wettaq. Ma kellu xejn kontra tiegħu u anzi, mar fejn mar, wettaq ġid biss. Fejjaq, kif nafu, diversi li kienu ilhom snin twal morda b’atti miftuħa, diretti, perfetti, u ta’ dak il-ħin. Ma kontx timla xi applikazzjoni twila u kkumplikata; anqas ma kont tintbagħat id-dar tistenna xi telefonata mingħandu. Diversi fiequ billi biss messewh u ma kellmuhx jew talbuh.

Forsi nifhem

4. F’dan nifhem il-fiduċja li wieħed għandu jkollu fil-parti t-tajba tal-bniedem. Meta wieħed jikkunsidra mill-ġdid il-proċess legali Lhudi quddiem is-Sanedrin, li għalkemm fl-aħħar kien taħt idejhom, wara ma setgħux isibu xhieda biex isibuh ħati. Il-qassisin il-kbar li kienu jikkomponuh kellhom aġenda li l-poplu ma kienx lest li jsostni. Kienu jafu li kien ġid biss li għaddielhom. Biddel il-ħajja ta’ diversi: familji, komunitajiet raw kif fih sabu l-ferħ u l-paċi. Ħadd ma kellu xi jgerger kontra tiegħu. Il-popolarità pożittiva u veritiera tiegħu kienet xterdet u ma kinitx, b’xi mod, ser tieqaf. Ilkoll nafu li aħna diġà nibqgħu nirriflettu fuq il-mirakli li wettaq, li hemm miktuba fil-Vanġeli. Nafu wkoll li San Ġwann l-Evanġelista jagħlaq kitbietu billi jafferma li hemm ħafna x’tirrakkonta. Niftakru li fl-aħħar nett kiteb hekk: “Hemm ħafna ħwejjeġ oħra li għamel Ġesù li kieku kellhom jinkitbu waħda waħda, naħseb li d-dinja kollha ma tkunx tesa’ l-kotba li jinkitbu.”

Ħafna

5. Fiċ-ċert ma kinux il-‘ftit’ li nkiteb dwarhom, imma l-ħafna li aħna ma nafux imma li huma kienu jafu. Bnedmin varji messew miegħu u ħassew il-ferħ ta’ kliemu u ta’ għemilu. Tlett snin sħaħ, jum wara jum, ta’ laqgħat u aġir ma persuni differenti. Bnedmin li kienu grati għalih fil-mod li bih, għalihom, inbidel kollox. Anki jekk qatluh u ppruvaw jeliminawh mill-istorja, xorta baqa’ hemm. Xorta l-messaġġ tiegħu baqa’ jitkattar u jagħti ferħ lill-oħrajn. Baqa’ dak li jmexxi lill-bniedem sabiex ikun strument tas-sewwa. Messaġġ li kull min jimxi miegħu u fih jifhem iktar l-iskop ta’ ħajtu. Jifhem aktar kemm ma nħalaqx ta’ xejn. Kemm hemm raġuni ċara li ġie msejjaħ għaliha sabiex ikun rilevanti. F’Ħadd il-Għid il-Kbir, dan l-ispirtu ta’ Ferħ, wara tant sekli għadu jidwi, u b’saħħtu. Il-poplu ngħata l-libertà tal-ferħ u għadu grat, japprezzaha.

Mill-qalb nawgura l-Għid il-Kbir it-Tajjeb lilek, Sur Editur, kif ukoll lil dawk li jgħinu sabiex din il-gazzetta toħroġ u lid-diversi li jaqrawha.

1.4.26

IL-PROĊESS LEGALI

1. Tul din il-ġimgħa, ’il bgħid mill-politika sservi lili u lil diversi sabiex wieħed jirrifletti. Iħares lejn dak li dawn il-jiem imexxuna fih sabiex nifhmu, forsi ftit aktar, dak li Sidna Ġesù Kristu għadda minnu fil-passjoni u l-mewt tiegħu. Ħafna drabi jkun hemm attenzjoni mogħtija lill-vjolenza li bniedem li f’ħajtu wettaq biss ġid kellu jgħaddi minnha. Vjolenza fil-kliem, fl-aġir doppju: l-ewwel il-flaġellazzjoni sproporzjonata u wara l-kruċifissjoni daqshekk ieħor qawwija. Pieni ndirizzati lil dawk li kienu l-inqas nett fis-soċjetà, lil dawk li kienu skjavi, kif jikteb il-ġurista magħruf Paulo fid-Digesto (48.19,38.2). Vjolenza wkoll fl-akkużi li ġew imressqa kontra tiegħu. Is-sistema umana mibnija sabiex twettaq ġustizzja mal-bnedmin narawha fil-fatt tassigura inġustizzja fl-illegalità sħiħa tagħha.

Minn żmien

2. F’dan kollu, minn żmien għal żmien, speċjalment dwar dan sibtu utli għalija li naqra ktieb. Fil-parti interessanti bħala bniedem li studjajt il-liġi, il-parti legali tal-proċedura li ġiet użata. Linja li aktar ma taqra kotba varji, li wkoll ħafna drabi jiċċitaw lil xulxin, aktar tifhem kemm kollox kien żbaljat. Kemm il-liġi ma ġiet osservata xejn, la fil-proċess skont il-liġi Lhudija, kif ukoll lanqas f’dik Rumana. Anzi huwa osservat u aċċettat li sentenza ta’ kundanna għall-mewt, Pilatu ma tax. Minflok, f’diversi mumenti nsibuh jiddikjara li ma jsib ebda ħtija f’dak li ġie indikat bħala l-akkużat. Jiddikjarah innoċenti u li ma wettaqx id-delitt li skont il-Lhud kien ikkommetta. Tant li jassigura li għall-kuntrarju ta’ dak li kien isir li flok jinkiteb fuq nett tas-salib id-delitt li kien jiġġustifika dik il-piena ħarxa, fi tlett lingwi jikteb li kien is-Sultan tal-Lhud.

Din is-sena


3. Sabiex nerġa’ naqra mill-ġdid dan kollu, tul dawn l-aħħar jiem użajt il-ktieb ta’ Davide Romano, Il Processo di Gesù (1992). Ktieb interessanti ħafna, fis-sens li ma jmurx direttament għall-proċeduri li ġew addottati, imma jidħol fil-kuntest sħiħ tad-dinja reliġjuża u politika ta’ dawk iż-żminijiet. Imur direttament għall-fonti ta’ diversi. It-Testment l-Antik, dak li diversi kittieba Lhud ħallew warajhom, l-awtur magħruf Flavio Giuseppe. Kitbet l-Esseni huma fost dawn. Riċerka sabiħa u li tmexxik tifhem aktar il-kuntest sħiħ ta’ dak li l-Insara u l-Knisja kellhom jgħaddu minnu. Kemm kellhom kontra u kemm il-messaġġ xorta mhux biss wasal, imma biddel l-istorja u l-prinċipji etiċi li llum huma l-bażi tal-Kostituzzjoni u l-liġijiet demokratiċi tagħna.

Ix-xhieda

4. Il-ktieb mhuwiex voluminuż, imma wisq inqas ma tista’ tgħid li huwa qasir. Mimli b’għerf u informazzjoni u proprju għalhekk li għalkemm inħajjarkom taqrawh, hawnhekk ser nislet xi punti li laqtuni. Meta taqra dak li ġara quddiem is-Sinedriju ssib konfużjoni. Fuq naħa l-proċeduri ma sarux kif tistabbilixxi l-liġi, u fuq l-oħra kien hemm problema bil-prova. L-awtur, huwa li hu avukat u għalliem tad-dritt penali, jirrimarka fit-tul dwar dan. Kif jistaqsi li kien hemm tant li semgħu dak li qal Kristu, inkluż membri stess, iżda ma setgħux isibu xhieda. Jikteb: “... e ci sembra quanto mai strano che non fossero capaci di esprimere almenu in due un racconto concordante.” (... u jidhirli li huwa stramb fih innifsu li ma kinux kapaċi li jisbu almenu tnejn li jaqblu.) Osservazzjoni f’postha, ċertament, imma li fiha hemm forsi aktar.

Mattew

5. Fil-fatt, fl-Evanġelju ta’ San Mattew insibu li diversi marru biex jixhdu l-falz, imma ma kien hemm ħadd li qabel. Forsi f’dan wieħed jista’ jiddikjara li dawk li raw u li semgħu lil Ġesù ma kellhomx raġuni jew ħeġġa sabiex jixhdu l-falz kontrih. Lanqas, minkejja l-fatt li ppruvaw jaqbduh qabel u li jsibu lil min jgħinhom f’dan, ma sabu lil ħadd salv lil Ġuda. Il-kundanna tiegħu fl-istorja u fuqu nnifsu tikber għax il-poplu ċertament li kien jaf fejn qiegħed Ġesù, imma ma riduhx maqbud. Diversi marru għandu biex jinqdew, ifejqu dak li kien impossibbli li jitfejjaq iżda li ġew imfejqa. Il-messaġġ jidher li l-iżgħar fis-soċjetà ma riedx jittradixxi. Għalhekk it-tradiment ta’ Ġuda huwa ikbar quddiemhom, għax il-poplu ma wettaqx dan u kienhu li kien lest li jinxtara sabiex ibigħ kawża li ma baqax jemmen aktar fiha hu imma l-oħrajn iva. Ma’ dan wieħed irid ukoll ifakkar li għalkemm fl-aħħar sabu tnejn biex jixhdu kontra, dawn xorta kienu ċerti li ma kinux ser jaqblu bejniethom. Dawn huma indikazzjonijiet ċari li fil-poplu kien hemm l-għarfien li l-proċess li kien qiegħed isir ma kellux isir u li fih innifsu kien immorali, inġust u illegali.

Żewġ proċessi

6. F’dan l-awtur, iktar tard jislet spunt ieħor. Huwa jikteb hekk: “Chiaramente non può trattarsi di un avallo della decisione del tribunale giudiaco, quanto di un nuovo processo, celebrato dall’autorità romana con le proprie procedure in applicazione alle proprie leggi.” (Kjarament ma setax ikun li jkun hemm biss ir-ratifika tad-deċiżjoni li ttieħdet fit-Tribunal Lhudi imma li kien hemm bżonn proċess ġdid miżmum taħt l-awtorità Rumana bil-proċeduri u l-applikazzjoni tal-liġijiet tagħha.) Kien hemm min ipprova dan: li jġib mingħandu kundanna mingħajr proċess, li hija indikazzjoni akbar tal-għarfien li dak li wettqu kien żbaljat. Imma ma rnexxilhomx. Pilatu jfittex f’dan l-att li bih kienu qed jakkużaw lil Ġesù Kristu. Huma jiddikjarawh li huwa bniedem kundannabbli u jgħidulu: “Se costui non fosse un malfattore, non l’avremmo tradotto dinanzi a te.” (Li kieku dan il-bniedem ma kienx delinkwent ma konniex ser inressquh quddiemek). U jersqu lejn dik li kien ir-reat tar-rewwixta u t-tradiment ta’ Ruma: Lex Iulia Maiestatis, li f’dak iż-żmien kienet estiża u mkabbra f’atti varji.

Għalhekk

7. F’dan proprju għalhekk minħabba s-suppervja, jew aqwa, is-superjorità ta’ Ruma kif ukoll f’dan li Pilatu nnfisu ried, kif kellu d-dmir li jifhem jekk dan kienx minnu jew le. Il-proċedura legali ta’ dak iż-żmien, kif mibdula kienet tagħtih il-poter li jisma’ lill-akkużat u wara jifformula huwa stess “delatio nominis”, jiġifieri akkuża formali. Punt li meta taqra fihem li taħt is-sistema penali Rumana, il-proċess anqas beda għax Pilatu kull darba jiddikjara li ma jsibx ħtija f’Ġesù Kristu. Dan jidher ċar anki jekk l-Evanġelisti, kif l-awtur Romano jfakkarna, ma kellhom: “... la benché minima preoccupazione di darci una ricostruzione storica e dettagliata di quanto era accaduto al Sinedrio, il loro era un testo di fede che serviva per la lettura e la catechesi nelle comunità cristiane per le quali era scritto.” (... ebda ħsieb li jressqulna rikostruzzjoni storika u dettaljata ta’ dak li seħħ fis-Sinedriju, tagħhom kien dokument ta’ fidi li serva għall-qari u l-katekeżi tal-komunitajiet Insara li għalihom kien miktub.) Fil-fatt wieħed jista’ jistudja u jikteb ħafna imma naħseb li f’dawn is-sekli huwa ċar. Ċar li r-rappurtaġġ ‘reliġjuż’ kien aktar effettiv minn dak ‘legali’ għax jispjega u jeħodna direttament għas-sustanza tal-affarijiet.

Hemm iktar

8. Fil-ktieb u fil-kitba sħiħa dwar dan is-suġġett hemm ferm dejjem iktar x’tifhem u tirrifletti dwaru. Imma wieħed irid ifakkar li fil-verità, Sidna Ġesù Kristu m’għadda minn ebda proċedura legali ġusta u ma setax f’dan jiġi b’xi mod misjub ħati. Hemm ċertament nagħrfu finalment li minkejja d-dikjarazzjonijiet kontinwi tal-awtorità Rumana li tiddikjarah innoċenti, kontra tagħha għandha li xorta ppermettiet li jseħħ att ta’ illegalità, immoralità u ta’ inġustizzja.

F’dan nawgura lilek, Sur Editur, u lill-bnedmin li jgħinuk, kif ukoll lilkom li tixtru u taqraw din il-gazzetta, l-Għid il-Kbir it-Tajjeb.

ANDORRA - LOGĦOB TAL-PAJJIŻI Ż-ŻGĦAR - AIMS

35554. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni, l-Isport, iż-Żgħażagħ, ir-Riċerka u l-Innovazzjoni: Jista’ l-Ministru jwieġeb il-mistoqsijiet parlamentari 34938 u 35352 u jgħid min kienu l-persuni fi ħdan l-Awtorità dwar l-Integrità fl-Isport Malta (AIMS) li attendew għal-Logħob tal-Pajjiżi ż-Żgħar f’Andorra? Jista’ jgħid ukoll jekk kienx hemm minnhom li kienu akkumpanjati mill-konjuġi tagħhom u jekk sarux xi spejjeż relatati ma’ dan?

 

26/03/2026

 

ONOR. CLIFTON GRIMA: Ninforma lill-Onor. Interpellant li t-tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

 

Seduta Numru 451

30/03/2026

AIMS - CEOS - KUNTRATTI TAL-IMPJIEG

35517. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni, l-Isport, iż-Żgħażagħ, ir-Riċerka u l-Innovazzjoni: Jista’ l-Ministru jwieġeb il-mistoqsijiet parlamentari 34935 u 35177 u jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra l-kuntratti tal-impjieg tas-CEOs tal-Awtorità dwar l-Integrità fl-Isport Malta (AIMS) li saru s’issa?

 

25/03/2026

 

ONOR. CLIFTON GRIMA: Ninforma lill-Onor. Interpellant li t-tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

 

Seduta Numru 451

30/03/2026

AIMS - DIRETTURI - KUNTRATTI TAL-IMPJIEG

35516. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni, l-Isport, iż-Żgħażagħ, ir-Riċerka u l-Innovazzjoni: Jista’ l-Ministru jwieġeb il-mistoqsijiet parlamentari 34936 u 35176 u jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra l-kuntratti tal-impjieg tad-Diretturi tal-Awtorità dwar l-Integrità fl-Isport Malta (AIMS) li saru s’issa u jindika jekk dawn humiex full-time jew part-time?

 

25/03/2026

 

ONOR. CLIFTON GRIMA: Ninforma lill-Onor. Interpellant li t-tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

 

Seduta Numru 451

30/03/2026

ARTIKOLI 28A - PERSUNI LI NGĦATAW SENTENZI

35383. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja u r-Riforma tas-Settur tal-Kostruzzjoni: Jista’ l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari 34955 u jgħid kemm persuni ngħataw sentenzi fejn il-ħati tqiegħed taħt id-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 28A tal-Kodiċi Kriminali u ċjoè sentenzi sospiżi, matul is-sena 2025?

 

20/03/2026

 

ONOR. JONATHAN ATTARD: Ninforma lill-Onor. Interpellant illi n-numru ta’ persuni li ngħataw sentenza sospiża fis-sena 2025 huma 308.

 

Seduta Numru 451

30/03/2026

ATT DWAR IL-PROBATION - PERSUNI LI NGĦATAW SENTENZI

35382. L-ONOR. CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja u r-Riforma tas-Settur tal-Kostruzzjoni: Jista’ l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari 34954 u jgħid kemm persuni ngħataw sentenzi matul is-sena 2025, fejn il-ħati tqiegħed taħt id-dispożizzjonijiet tal-Att dwar il-Probation?

 

20/03/2026

 

ONOR. JONATHAN ATTARD: Ninforma lill-Onor. Interpellant illi fis-sena 2025 kien hemm 213 persuna li ngħataw sentenza fejn ġiet imposta Ordni ta’ Probation.

 

Seduta Numru 451

30/03/2026

F'JUM IL-LIBERTÀ

1. Il-bniedem idum biex jifhem. Anzi hemm drabi meta, minkejja dak kollu li jwettaq u jipprova jaqra, jibqa’ ma jifhimx. Irid fil-fatt...