MORAL COMPASS

1. Segwejthom flimkien u wara fi triqithom. Bnedmin li mmarkaw perjodu partikolari tal-politika Ingliża. Dawk li nfluwenzaw fl-użu partikolari tagħhom tal-poter. Kif ukoll dawk li għadhom sal-lum b’xi mod parti minn dawk li huwa għaddej f’dak il-pajjiż. Minn dawk it-tlieta, iltqajt ma’ tnejn. Wieħed fil-poter ta’ Prim Ministru u nqis fl-aqwa tiegħu. L-ieħor wara, meta kien irtirat. Fil-fatt, f’ħajti b’xi mod messejt ma’ tlett, illum ex-Prim Ministri ta’ dak il-poplu li għadu jinfluwenza, minkejja li ż-żmien jgħaddi lilna f’ħafna. Niftakarni nkellem lil Gordon Brown (1951) f’Berlin għal ftit ħin waqt ikla fl-anniversarju tal-waqa’ tal-Ħajt infamy ta’ dik il-belt. Lil Tony Blair (1953) meta kien ġie ġewwa pajjiżna flimkien ma’ martu u kont ġejt mistieden sabiex niltaqa’ magħhom flimkien ma’ diversi oħrajn.

It-Tielet

3. Dak li kien it-tielet persuna li aġġixxa f’protagoniżmu u dak li kien ‘new Labour’ ma ltqajtx miegħu. Peter Mandelson (1953), bħalissa fl-istejjer ta’ kull ġurnata wara dak li rriżulta fl-Epstein Files. Il-ktieb tiegħu The Third Man. Life at the heart of new Labour (2010) huwa wieħed minn dawk li sa issa għadni ma rnexxilix naqra minn qoxra sa qoxra. Imma minn dak li qrajt huwa mimli b’osservazzjonijiet li jfehmu ftit aktar dwar il-ħidma politika ta’ dan it-trio. Senjatament il-punt l-iktar diffiċli. Dak li huwa marbut ma’ kif u għala ntagħżel Tony Blair biex imexxi lill-Partit Laburista Ingliż u mhux Gordon Brown. Tqajmu diversi kumplikazzjonijiet u Brown fil-bidu, u naħseb għadu sal-lum, b’xi mod ħadha kontra Mandelson. Wara, meta eventwalment sar Prim Ministru fl-2007, Brown ipprova jibni mill-ġdid u fl-2009 sejjaħ lil Mandelson sabiex jgħinu jidħol lura fil-Kabinett.

Ġlied intern

4. Ma’ dan tmiss Theresa May (1956), bint saċerdot fil-Knisja Anglikana, parti mill-Partit Konservattiv Ingliż, li hija wkoll saret Prim Ministru fl-2016. Din il-persuna intelliġenti, preċiża u diretta, sirt nafha meta kienet Ministru tal-Intern u kelli l-opportunità niltaqa’ magħha. Hija titkellem ukoll u tilmenta fuq l-aġir żleali ta’ politiċi oħra, kif jindika l-ktieb tagħha The Abuse of Power (2023). Boris Johnson (1964) ma kienx l-aqwa fil-lealtà magħha u ma’ oħrajn. Dan huwa l-punt determinant li għadu miftuħ sew fil-ħidma korretta jew le. Għalkemm Mandelson kien kiteb hekk: “Whatever my other failings, I am a loyal person, and I rate loyalty above all qualities. There were many times in my political life when it would have been simpler for me either to keep my head down, or to change sides at an opportune moment.” (Huma x’inhuma d-difetti li għandi, jiena bniedem leali, u nagħti importanza lil dan fuq kwalitajiet oħra. Kien hemm diversi mumenti fil-ħajja politika tiegħi meta kien ikun eħfef għalija li nżomm rasi baxxuta, jew li nibdel il-pożizzjoni fil-mument opportun.) Ma naħsibx li Brown emmnu jew jemmnu. Aktar u aktar meta f’diversi mumenti fil-ktieb hemm il-messaġġ li Brown kien suspettuż fuq dak li ma kellux ikun.

Qalu tagħhom

5. F’dan kollu, wara dawn is-snin wieħed għandu l-vantaġġ li dawn it-tlett politiċi, bl-ideat u l-iskopijiet personali u soċjali tagħhom kitbu dwar l-eventi li seħħew. Blair bil-ktieb tiegħu A Journey (2010), fl-istess żmien dak ta’ Mandelson, li jikteb iktar fit-tul u dak ta’ Brown, li narah li huwa iktar attent u juri stima u rispetto. Wara kellhom jgħaddu seba’ snin sabiex Brown ra l-awtobijografija tiegħu My Life. Our Times tiġi pubblikata. Hemm ħareġ aktar il-ħsieb li huwa ma ngħatax l-istima li kien ħaqqu, sija bħala Prim Ministru, kif ukoll bħala l-Ministru tal-Finanzi. Saret però l-kritika lejh li ħalla wisq żmien jgħaddi biex jitkellem. Hemm iwieġeb: “I think this is the right time, seven years on, to explain what you have been doing, how you saw the events of the time, what lessons you learnt and how the past shapes our future.” (Naħseb li dan huwa l-mument it-tajjeb, seba’ snin wara, biex wieħed jispjega dak li kont qiegħed inwettaq, dak li rajt fl-eventi taż-żminijiet, x’lezzjonijiet tgħallimt u kif il-passat jagħġen il-futur tagħna.)

Il-ktieb

6. Illum Brown, wara riflessjonijiet pubbliċi varji, u naħseb iktar fuq dak li hu għaddej b’Mandelson, huwa l-iktar ex-Prim Ministru popolari. Hemm process interessanti fejn fil-konfront ta’ oħrajn ingħadu l-aħħar kelmiet, mentri dwaru għad fadal iktar. Aktar x’wieħed jiskopri dwar u dwar kif ħares, jew għadu jħares, lejn il-politika. Għadu proprju suġġett għall-attenzjoni politika. Fdan iktar fil-bidu ta’ din is-sena ġie pubblikat il-ktieb Gordon Brown: Power with Purpose tal-awtur James Macintyre. Huwa wieħed minn dawk il-kotba li għadni ma qrajtx, però li nixtieq li naqra aktar ’il quddiem. Sibt riċensjoni fil-London Review of Books ta’ Andy Beckett (1969), li tiftaħ preċiżament fuq dan il-punt u tħares fil-fond lejn bniedem li kien kapaċi imma li ma sabx biżżejjed għajnuna u l-appoġġ li kien ħaqqu. Il-ktieb imiss u jibni fuq il-popolarità ta’ Brown u jikteb li din hija r-riżultat ta’: “Some of this discovery is a matter of personal integrity.” (Parti sew minn din il-bidla hija riżultat ta’ integrità personali.) Macintyre jikteb hekk dwaru: “The thing which is distinctive about Gordon Brown was that he didn’t see being a politician as an end to itself, (but) as an opportunity to do things in government at the highest level, things which had been his purpose for all his life such as tackling poverty or investing in the NHS or being tough with public finances.” (Dak li kien jiddistingwi lil Gordon Brown huwa l-fatt illi ma kienx jara l-fatt li tkun politiku bħala għan fih innifsu imma bħala opportunità li l-ħidma tiegħu fil-gvern kellha tkun dik tal-ogħla livell, ħidma illi kienet l-iskop sħiħ ta’ ħajtu, bħal dik li jara li jonqos il-faqar u iktar investiment fis-servizz tas-saħħa pubblika jew li jkun iktar iebes fejn jidħol infiq tal-finanzi pubbliċi.)

Boxxla morali

7. Fil-verità l-bniedem, iben saċerdot u influwenzat sew miċ-Church of Scotland, dejjem ħa ħsieb jiddikjara li huwa għandu ‘moral compass’ li jmexxih fil-ħidma tiegħu. Persuna li aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar fil-fatt tifhem kemm influwenza sew il-politika tal-Partit Laburista Ingliż fil-Gvern għal tlettax-il sena sħaħ. Waħda li ngħata minnha ħafna kredtu Tony Blair għal ħanfa żmien, però f’dawn il-kotba reċenti qed joħorġu aktar fid-dawl ħidmietu. Dawl politiku interessanti. Iktar fl-għarfien ċar li Brown ma firidx il-kuxjenza morali u soċjali tiegħu, iffurmata fis-snin u mertu ta’ prinċipji etiċi Nsara, minn ħidmet il-politiku.

LIBERI MILL-KAOS

1. Ma tantx huwa l-aqwa żmien sabiex tersaq viċin jew li jkollok ċerti politiċi bħala ħbieb. F’dawn l-aħħar sebat’ijiem, dak li kien jidher tant ċert u li ser jimxi ’l quddiem, ħabta u sabta beda sejjer lura. Jitnaqqas u jitkisser. Il-lemin-lemin li kien qiegħed jiddomina tant ir-ruħ u l-arja ta’ forza reattiva, f’ħafna sens ukoll anti-Unjoni Ewropea, issa jinsab wieqaf. Dak li seħħ fl-Ungerija għandu jkun lezzjoni ċara li t-triq tan-nofs hi ferm aqwa u dritta fil-politika milli dik reattiva u fil-periferija. L-alleanza li nbniet bejn numru ta’ mexxejja politiċi fl-Ewropa msejħa ‘sovranisti’, u minbarra dan l-iktar fl-Istati Uniti tal-Amerika, qed tmiss pożizzjonijiet li, mill-inqas, jitolbuha tieqaf tirrifletti. Għalhekk hemm proprju numru ta’ punti li wieħed irid iżomm quddiemu f’dak li ġej, il-konsegwenzi.

Tisħiħ

2. It-telfa elettorali daqshekk netta ta’ Viktor Orban (1963) tfisser li ser ikun hemm konsolidar ta’ pożizzjonijiet li qabel kienu mhedda. L-Unjoni Ewropea ser tara lill-Ungerija lura taħt il-Prim Ministru l-ġdid ta’ ħamsa u erbgħin sena, Peter Magyar, li jdawwar lura dak kollu li żamm fondi Ewropej milli jidħlu għad-dispożizzjoni ta’ pajjiżu. Il-qtugħ ta’ rabtiet mal-Federazzjoni Russa u ma’ Donald Trump. Ma jidhirx li Magyar ser jinsa daqshekk malajr l-appoġġ li l-avversarju politiku tiegħu kellu direttament mill-Viċi President Amerikan JD Vance, li b’mod għalkollox żbaljat intervjena fil-kampanja elettorali. L-iktar dan fl-għarfien li hemm pożizzjonijiet li ma jippermettux li pajjiż, b’xi mod, jitlef l-indipendenza tiegħu. Dan aktar flimkien mal-għarfien li anzi, l-Unjoni Ewropea hija l-garanzija tad-demokrazija u tal-libertà vera wara tant snin ta’ ħakma Sovjetika.

Oħrajn

3. Ma’ dan wieħed irid iżid ukoll li anki l-Prim Ministru Ingliż Keir Starmer (1962) fir-Renju Unit għandu l-bieb miftuħ sabiex jikkunsidra mill-ġdid id-dħul fl-Unjoni Ewropea. Diġà hemm dawn is-sinjali. Dan għax il-politika Amerikana qed tindaħal fejn m’għandhiex u bħalissa mhijiex popolari wisq mal-ġenerazzjonijiet il-ġodda. Aktar f’dak il-pajjiż fejn il-partit ta’ Nigel Farage (1964) qiegħed ikompli jiġi mbuttat mill-istess Trump. Sija fit-tifħir dirett lejn politika li ma tirrispettax il-verità jew id-dinjità tal-bniedem, kif ukoll u aktar bil-kritika nġusta lill-istess Starmer, bi kliem dispreġjattiv u intenzjonat biex jumilja. Il-politika barranija Amerikana bħalissa mhijiex tinżel tajjeb u qed tirrendi ruħha impopolari għall-aħħar. Mhux biss għaliha stess iżda issa, u iktar, dawk li b’xi mod jistgħu jiġu assoċjati politikament magħha. Simpatija kbira fil-kontinent Ewropew ma hemmx. Għal snin twal waqaf ikun il-poplu li jispira lil oħrajn jew li jġorr il-bandiera tas-sewwa. Daqqa ta’ ħarta li bħalissa diffiċli ġġib lura dak li fiż-żmien kien.

Anki viċin

4. Fl-Italja wkoll, Giorgia Meloni (1977) qed issib ruħha f’żona ta’ baħar imqalleb. Wara r-riżultat tar-referendum li mar kontra tagħha u wara l-fatt li marret tappoġġja lill-istess Orban. Issa, fil-kwistjoni iktar ikkumplikata u viċin il-ġenn politiku li l-istess Trump jattakka lill-Papa Ljun XIV, kellha tiċħdu politikament. Mhux wisq alternattivi għaliha, meta l-argumenti miġjuba huma żbaljati u mingħajr raġuni ta’ xejn. Kliem żejjed u intenzjonat li jumilja, imma li fil-fatt kienu kontro-produċenti u li ħallew togħma mill-iktar morra. Il-Partit Repubblikan Amerikan ser iħallas prezz politiku fl-elezzjonijiet li ġejjin u dan għax il-votanti Kattoliċi, kif ukoll dawk moderati fi ħdanu ser jaraw li m’għandhomx jappoġġjaw din it-tip ta’ politika. Il-kliem ma kienx hemm lok li jingħad. Biss aktar, f’dan Meloni trid tara kif ser issib lura saqajha elettoralment. Ma tistax, jekk trid tibqa’ hemm, tilgħab fuq il-lemin-lemin u tassoċja ruħha ma’ dawk li tilfu. Jekk trid iżżomm il-poter trid timxi lejn iċ-ċentru moderat. Kemm ser tkun kapaċi tagħmel dan, għad irridu naraw. Imma bħalissa nfetaħ bieb beraħ għall-oppożizzjoni, li ħadet numru ta’ lezzjonijiet u hemm xamma ta’ bidla.

Il-Bnedmin

5. F’dan kollu, f’dawn il-ftit jiem ix-xenarju politiku għadda minn bidla qawwija. Fil-fatt huwa l-konsegwenza ta’ dawn l-aħħar snin li issa ġie fil-mument li jrid iħallas il-kontijiet. Xenarju li żviluppa fil-kontra ta’ dak li għandha tkun il-politika vera. F’dan iktar proprju l-pożizzjoni determinanti hija li l-politika mhux qed issir fir-rispett lejn id-dinjità umana. Il-lemin-lemin mhuwiex iġib linja ta’ attenzjoni u moderazzjoni fil-konfront tal-bnedmin. Anzi, huwa ispirat mill-idea li tista’ tittratta lil bnedmin oħra b’nuqqas ta’ rispett. Politika li tinsa li l-bnedmin mhumiex blalen. Ballun tagħtih bis-sieq, jaħbat mal-ħajt u jerġa’ lura lejn bi kważi l-istess forza li tibda f’dak il-moviment. Mentri l-bnedmin le. Min jaqla’ ma jiġix lura. Jieħu nota, u jistenna. Id-disprezz lejh iwassal biss sabiex l-appoġġ jew is-simpatija li seta’ kien hemm, jintilfu.

Il-Kuxjenza

6. Fil-verità, min qiegħed fil-poter irid l-iktar u kważi biss lil dawk li jaqblu miegħu. L-oħrajn barra, u jridu jitkeċċew jew jiġu attakkati. Dan għax jagħrfu li mhumiex fil-pożizzjoni, jew fl-abbiltà li jwieġbu għal dawk il-vuċijiet tal-kuxjenza. San Ġwann Battista, kif nafu, għadda proprju minn dik l-esperjenza. Fuq dan il-ħsieb, Antonio Spadaro (1966), il-Ġiżwita magħruf u editur ta’ La Civiltà Cattolica, li dejjem ikun fih x’taqra, fl-Avvenire kiteb hekk: “L’attacco di Donald Trump al Papa non è solo polemica politica, rivela il disagio davanti alla fatica di contenere una voce morale capace di denunciare guerra, idolatria del denaro ed esibizione della forza.” (L-attakk ta’ Donald Trump fuq il-Papa mhuwiex biss polemika politika, imma juri diffikultà quddiem il-fatt li ma jistax irażżan vuċi morali kapaċi li tikkundanna l-gwerra, l-idolatrija tal-flus u l-użu tal-forza.)

Id-dinja qed tinbidel

7. F’dan niftakru f’kemm il-bnedmin fil-poter jimmaġinaw li huma destinati jibqgħu hemm għall-eternità. Niftakru li jiżbaljaw fil-politika tagħhom meta jippruvaw jikkontrollaw u jeliminaw lil dawk li ma jirnexxilhomx. Tul dawn il-jiem bdejna naraw iktar li l-verità u s-sewwa jirbħu. Importanti li jkollhom lil min isemma’ leħnu u jitkellem fil-libertà. Kif jikteb Spadaro: “Leone non risponde sul terreno delle polemica, e proprio per questo resta fuori della presa. È libero, di quella libertà, disarmata e disarmante, è forse ciò che più inquieta il potere che agita il caos.” (Papa Ljun ma jweġibx fit-termini tal-polemika, u proprju għalhekk jibqa’ barra milli jista’ jinħataf. Huwa liberu, b’dik il-libertà mhux armata iżda li żżarma lil min hu armat, u forsi dan huwa l-iktar li jinkwieta lill-poter li jqanqal il-kaos.) Lezzjonijiet li jmexxuna biex ikollna iktar fiduċja li d-dinja qed timxi ’l quddiem, u li l-libertà vera tirbaħ fuq il-kaos li oħrajn jinsabu fih.

THE WAR OF THE ROSES

1. Bħalissa ninsab qiegħed naqra l-ktieb mill-iktar interessanti tal-mibki Professur Ingliż John Gillingham (1940), magħruf fil-linja storika tiegħu. Il-ktieb The Wars of the Roses (1981) jittratta din il-gwerra twila interna msejħa ‘ċivili’ fir-Renju Unit fil-kumplikazzjonijiet sħaħ tagħha. Ingliżi kontra Ingliżi, imwiet u distruzzjoni twila u sħiħa. Dawk li għażlu li jkunu naħa jew oħra skont il-valur tal-ward. Ktieb deskritt bħala wieħed mill-iktar ċari u riċerkati. Miexi f’din id-direzzjoni proprju sija minħabba l-kurżità li ilni snin inżomm u nfittex f’kitba tajba f’dak li kont qrajt fl-iskola primarja. Ktieb li mingħajr ma rrid fakkarni fil-ġlied kostanti bejn il-bnedmin. Bejn l-aħwa, li flimkien jistgħu jwettqu ħafna. Imma kontra xulxin kapaċi ferm u ferm iktar ikissru lilhom infushom. Forsi minnu nista’ nkompli nislet riflessjonijiet sija dwar dak li għaddej barra minn pajjiżna kif ukoll hawn, issa fil-klima politika attwali.

L-Individwaliżmu

2. Forsi f’dan ninsabu ulied ta’ ġenerazzjoni, ta’ soċjetà li trid tafferma din li hija d-dominanza tal-kultura preżenti. Dik marbuta mal-ħsieb li l-individwaliżmu jgħodd f’kollox. Ibda minn ideat kontra l-ġid tal-bniedem marbuta mal-kunċetti ta’ kummerċ fejn ir-regoli ma jiġux rispettati. Kull bniedem għal rasu. Jimxi skont dak biss li jaħseb li jaqbillu materjalment, finanzjarjament u ma jħarisx iktar ’il bgħid. Dawk li huma l-kontra tal-persuni li jagħrfu, mill-esperjenza personali tagħhom, li iktar ma tagħti, iktar ma tkun impenjat għall-oħrajn, iktar tkattar u twettaq opri siewja. L-altruwiżmu jibqa’ l-pedestall veru li fuqu tkabbru soċjetajiet, nazzjonijiet, pajjiżi u ġnus. Dan fl-għarfien li l-gwerra nfisha, sija dik soċjali, politika jew militari hija frott tal-ħsieb li hemm min huwa aqwa minn ieħor tant li jista’ jimponi ruħu fuqu, li jeliminah jew jiddominah.

Alġerija

3. Linja li ma naqblux magħha imma li direttament u indirettament tmiss mal-ideat fis-soċjetà tagħna. Mingħajr ma nafu, aħna influwenzati u rridu nikkumbattu sew, internament l-iktar, sabiex immorru kontra l-kurrent biex b’hekk niqfulha. Niddistingwu ruħna f’aġir differenti, diffiċli wkoll, li jħajjar lejn il-paċi, id-djalogu u r-rikonċiljazzjoni. Anki jekk f’mumenti nistgħu nħossuna mwaħħla u ma nistgħux nimxu f’forma ta’ lega iebsa ta’ sadid, xorta għandna eżempji madwarna li nistgħu nisperaw ruħna minnhom. Nikteb aktar dan fl-għarfien li l-Papa Ljun XIV, mimli b’għerf u intelliġenza, ilbieraħ beda vjaġġ appostoliku ta’ għaxart’ijiem f’erba’ pajjiżi ġewwa l-kontinent Afrikan. F’dawn il-jiem ser jibda fl-Alġerija, fejn missierna Santu Wistin għex u ħalla wirt uniku. Għażla viċin il-qalb, imma l-iktar dikjarazzjoni li anki jekk l-art tidher ostili u li fiha diversi Nsara f’dawn is-snin inqatlu martri, bħall-qaddis Charles de Foucauld u s-seba’ patrijiet Trappisti ta’ Tibhirini, xorta hekk bżonn preżenza soda u ftuħ lejn il-paċi.

Responsabbiltà

5. F’dan il-kuntest, Gillingham ifakkarna li: “The evil that men do lives after them.” (Il-ħażen li l-bnedmin iwettqu jibqa’ ħaj warajhom). Proprju f’dan, ir-responsabbiltà tagħna bħala bnedmin, u aktar minn hekk ta’ dawk fil-politika, tinsab fuqna u rridu nġorruha tajjeb. Jew ser nippermettu li kollox jibqa’ kif kien qabel u nħallu dan il-proċess uman ikompli jirkibna kif kien għamel qabel, u anzi li jissoda fuqna stess, jew inkella mmorru kontra tiegħu. Niħdux sehem fil-battalji aggressivi li nbdew minn oħrajn. Nilbsux il-ward abjad jew aħmar, kif għamlu bnedmin biex niżlu fil-kontinwazzjoni ta’ dan iċ-ċirku vizzju fir-Renju Unit bejn l-1455 u l-1485. Dan jiddependi mill-ħidma tagħna. Minn dak li lesti li nwettqu biex inwaqqfu din l-arja żbaljata li fil-fatt toħnoq l-iżvilupp siewi tal-bniedem u tal-ambjent sħiħ tiegħu.

Viċin tagħna

6. Jista’ jkun li issa, malajr, ġejja elezzjoni ġenerali fuqna, u jista’ wkoll li din tiġi aktar tard, fi żmienha. Dan, sa ċertu punt huwa irrelevanti fl-argument li qiegħed inressaq. Dan għax, sfortunatament, ninnota li diġà bdejna b’diskors iebes fuq xulxin. Fuq dawk li huma suppost l-estremisti ta’ naħa. Fuq dawk li huma identifikati bħala ta’ kontra tagħna. Fuq kemm l-oħrajn iridulna l-ħsara u kemm għandhom intenzjonijiet ħżiena. Preludji ta’ xenarji li jħallu l-marki ta’ ħsara. Diġà qed nara bnedmin li bdew jiġu kkargati kontra xulxin. Ninsew li għandna l-benefiċċju li ngħixu f’demokrazija. M’għadniex ngħixu fil-passat u minn fuq dawk il-bnedmin issa għaddew ħames mija u sebgħin sena. Ninsew li dawk fil-politika ċertament għandhom l-ambizzjonijiet personali tagħhom, imma jridu l-ġid lil pajjiżhom, fejn ħadd m’għandu jimmaġina li għandu l-monopolju.

Fil-Partiti

7. Argument li jrid jittieħed pass ieħor ’il quddiem fil-frammentazzjoni li jidher li ilna nġorru fi ħdan il-partiti politiċi rispettivi. Dan fid-dawl tal-kunflitti nterni f’taħlita ta’ personalitajiet u pożizzjonijiet. Iktar u iktar meta tara żewġ fatturi: l-ewwel, l-individwaliżmu qawwi li jirrenja u li jiddomina fil-kampanji elettorali, fejn kull persuna huwa maqtugħ għal rasu u ttentat jagħti bil-minkeb lil dawk li huma fil-partit tiegħu stess biex jirbaħ; u t-tieni, fil-politika żbaljata ta’ dawk li meta jmexxu, flok jaraw il-partit magħmul minn bnedmin varji, jaqblu jew ma jaqblux miegħu, minflok jagħżlu li jingħataw l-iktar importanza dawk li huma ‘miegħu’. F’dan il-kunflitt qed ninnutaw iktar li bnedmin varji li servew fl-Eżekuttiv tal-pajjiż, għal xi raġuni jew oħra diġà ngħataw x’jifhmu li m’għandhomx il-possibilità li jidħlu lura. Parti integrali mill-partit, imma kkunsidrati barra minnu.

Pendlu

8. F’dan il-kuntest, flok qed nieħdu ħsieb li mmorru lejn ċentru moderat ta’ naħa jew oħra, hemm tentazzjonijiet oħra. Flok niftakru li għalkemm dawn wara Lancaster kienu ħomor u ta’ York bojod, ir-rebbieħa finali Tudor għaqqdu ż-żewġ wardiet. Kif Francesco Rutelli (1954), politiku li serva fuq ix-xellug u li ġie iktar lejn iċ-ċentru ddikjara li hemm il-biża’ li l-politika tal-estrem ta’ dawk li flok għandhom programm ideoloġiku, jiddikjaraw il-preżenza tagħhom: “Esiste quando ti combatto e esisto quando ti odio” (Neżisti meta nikkumbattik u neżisti meta nobogħdok). F’dan irridu nifhmu aktar kemm id-demokrazija titlob aġir tajjeb mingħandna. Nifhmu wkoll kemm dawk li jkunu jidhru l-iktar b’saħħithom jitilfu huma wkoll il-poter. Lezzjoni fil-politika, li kif Viktor Orban (1963) qiegħed fl-Ungerija jagħraf kif isseħħ il-bidla bl-użu tar-raġuni. F’dan aktar irridu nikkumbattu proprju li b’xi mod immorru lura lejn il-kuntesti u l-mentalitajiet ta’ dak li ġiebu ’l hekk magħrufa “Wars of the Roses”.

TELLIEFA U REBBIEĦA

1. Bil-waqfien mill-ġlied li nittamaw li jinżamm fl-Iran, id-dinja tista’ tifhem u tistaqsi. Tifhem sewwasew x’ġara u kemm kien hemm tifrik. Tistaqsi jekk xi parti fil-kunflitt ħarġitx rebbieħa jew telliefa. Dawn il-ġimgħat twal li rajna u smajna sa ċertu punt huma indikazzjoni li meta jitkellmu l-armi, id-dinja tmur komplessivament lura. Min daħal direttament effettwa direttament u indirettament lil diversi oħra, li fl-għaqal politiku tagħhom għażlu li ma jidħlux. Diġà d-diversi stati paċifiċi fir-reġjun sabu ruħhom attakkati b’telf ta’ bnedmin u tal-infrastrutturi rispettivi tagħhom. Primarjament żieda konsiderevoli fil-prezz taż-żejt u l-gass u wkoll daqqiet lill-industrija marittima u tat-turiżmu.

Fuq min tista’ tiddependi

2. F’dan iktar wieħed irid jistaqsi u jipprova jifhem min huma dawk li huma stabbli fil-politika barranija tagħhom. L-alleat tradizzjonali, l-Istati Uniti tal-Amerika, f’dawn il-mumenti mhuwiex proprju dak li tista’ taħlef fuqu. Id-deċiżjonijiet li ttieħdu, u kif ġew meħuda iqegħduna fil-pożizzjoni fejn mhux biss niddubitaw imma nibqgħu passi lura. Anki jekk hemm min irid iżarma, jew żbaljatament jattakka pajjiżi li jinsabu ġewwa n-NATO, xorta sewwa għamlu dawk li ma segwewx din l-azzjoni militari. Il-kawtela kienet ispirata mill-għaqal u l-għarfien li hemm storja politika twila li tfakkar li passi bħal dawn f’dak ir-reġjun huma, aktar u aktar u fl-aħħar mill-aħħar, kontro-produċenti.

Alleanzi oħra

3. F’dan ix-xenarju, fejn ilkoll qed naraw l-effetti ekonomiċi negattivi għall-popli. Dawk li ma ħadux sehem, kif ukoll f’dawk li ħadu, id-dinja ser tara iktar tbatijiet minn dawk li ċertament m’għandha ebda forma ta’ bżonn. Wara dak li għaddejna minnu qabel, fis-snin ta’ qabel, wieħed kien qiegħed iħares sabiex ikun hemm iktar stabilità u l-prezzijiet, speċjalment fuq l-ikel, jinżammu l-iktar ’l isfel possibbli. Jista’ ma jkunx hemm limitu jew jista’ jkun hemm permessi varji, imma jidher ċar li iktar pajjiżi ser jiddejnu. Ser isiru fil-fatt iktar ekonomikament vulnerabbli u fil-kważi impossibilità li jieħdu l-arloġġ lura.

Hormuz jew le

4. F’dan, anki jekk il-passaġġ marittimu effettivament jinfetaħ lura u l-prezzijiet taż-żejt u l-gass jinżlu, xorta hemm l-effetti. Dak li ntilef u dak li ntefaq minħabba dak li seħħ sa issa mhuwiex ser jinġieb lura. Minflok ninsabu fil-pożizzjoni li issa li l-Iran u diversi oħra fehmu kemm din ir-rotta ekonomika hija importanti, ma hemm xejn li jżomm, fil-futur, l-użu politiku tagħha. Jekk xi ħadd irid jattakka l-ekonomija mondjali, kull ma jrid jagħmel hu li jassigura li din ir-rotta tiġi perikolata. Jista’ f’dan li dawk li kellhom isofru l-attakki jagħmlu l-kontijiet fi bnedmin u distruzzjoni, imma hemm il-futur. Dan mhuwiex ser ikun kif taħseb il-mentalità ta’ xi wħud. Bidla fir-reġim ma kienx hemm; anzi ġie prodott aktar ir-riskju li din tiġi ssudata iktar minn qabel bi bnedmin li jidħlu fil-vojt li ġie maħluq fis-setturi marbuta mal-estremiżmu. Mhux ser ikun hemm klima differenti milli kellna qabel.

Id-dadi ma jaħdmux

5. Id-dinja politika, għal ħafna snin tagħraf li deċiżjonijiet ta’ din il-portata jitolbu aktar ħsieb. Jitolbu aktar għarfien tal-konsegwenzi tal-passi li wieħed jieħu. Dan jidher ċar li ma ġiex meħud. Ħafna mxew bil-ħsieb li jekk tneħħi lil min jikkmanmda fl-Iran, allura kollox kien ser jikkrolla. Direzzjoni sempliċistika f’settur mill-iktar ikkumplikat. Mhux biss, imma għada pitgħada, dejjem jekk l-attakki effettivament jieqfu, ser naraw l-Unjoni Ewropea aktar b’saħħitha. Dan għax uriet li hija stabbli u ma tistax tinġibed f’kunflitti li ma temminx fihom. B’attenzjoni ser tkun benefiċjarja aktar u aktar għax uriet li hemm distinzjoni bejnha u bejn l-amministrazzjoni tal-President attwali. F’dan wieħed jifhem għala hemm daqshekk interess fl-elezzjonijiet li se jsiru fl-Ungerija. Jekk il-Gvern ta’ hemm jinbidel, allura l-Unjoni Ewropea tkun tista’ timxi aktar ’il quddiem u ma tibqax bi stat fil-pożizzjonijiet li huwa sa issa ħaddan.

Anki jekk

6. Anki jekk ikun hemm lura xi forma ta’ ftehim u aġir fil-paċi, xorta nibqgħu bil-problema tal-kunflitt fl-Ukrajna. Għalkemm minn dan li rajna waqafna nisimgħu bl-istess intensità u f’ċertu sens, intesiet. Imma fil-fatt din hija determinant sabiex l-affarijiet jiġu f’pożizzjoni aħjar. Xenarju fejn, kif inhuwa quddiemna, l-Istati Uniti, bl-iskuża li l-membri l-oħra tan-NATO ma tawhiex appoġġ, ser tkompli tirtira milli tgħin lil dan il-poplu. Rigal fuq platt għal naħa u fl-istess ħin ukoll rikonoxximent li l-armi moderni jiswew flus kbar u trid il-fondi biex issostnihom. Dak li ntefaq fl-Iran hemm prezz ekonomiku għalih anke hawn. F’dan ser naraw xenarju ġdid li jitlob aktar stabilità u viżjoni fit-tul ta’ fejn irridu nkunu u mmorru fi ħdan l-Unjoni Ewropea.

Għad fadal

7. Fl-erba’ snin ta’ din l-amministrazzjoni fl-Istati Uniti għad fadlilna aktar minn sentejn u nofs tagħha. Bdejna nduqu dak li bnedmin f’politika mhux iffurmata fl-istorja tad-dinja u fil-kultura li nġabret, qed jiddeċiedu. Deċiżjonijiet li jżidu ħafna fil-gravità tagħhom proprju għax hemm armament li stati u mexxejja oħra li jista’ jkollhom dawn l-ideat, m’għandhomx. Huwa evidenti li ma hemmx vuċijiet li jwaqqfu u jikkoreġu sabiex ma jkollniex dak li qed naraw. Anzi, huwa ċar quddiemna li kull min b’xi mod kien kontra, jew huwa, tneħħa jew ser jitneħħa. F’dan l-ekonomiji mondjali ser isofru ferm aktar. Għax fir-realtà, quddiem dak li għaddejna minnu u dak li ser ngħaddu minnu f’xenarji oħra, f’kumplikazzjonijiet oħra ma hemmx rebbieħa. Hemm biss telliefa.

ID-DIFFERENZA

1. Hemm bnedmin li f’dawn iż-żminijiet qed jieħdu sehem iktar sehem attiv fil-ħajja tal-Knisja. Dawk li qabel ma setgħux jidħlu jagħmlu parti miċ-ċirku ta’ importanza li ġustament nagħtu lil dawk li jiddedikaw ħajjithom għal dik reliġjuża. Il-bnedmin li assiguraw li dan iseħħ kienu fil-fatt żewġ Papiet li ħallew warajhom wirt ta’ ideat, kotba u żvilupp li mmarkaw dan is-seklu. Kienu, l-ewwel, dak iż-żmien il-Kardinal Joseph Ratzinger, u kważi kontemporanjament il-Qaddis Papa Ġwanni Pawlu II, li fetaħlu l-kapitolu. Għażlu li jiftħuh pass pass ma’ ġurnalist u awtur ta’ numru ta’ kotba. Għażlu li waqt li jkunu viċin jifhmu, fl-istess ħin, il-libertà tiegħu li jistaqsi. Iressaq dawk il-punti li l-bnedmin fid-dinja kienu qed jitolbu li jsibu tweġiba għalihom.

Kien ktieb

2. Kien ċertament intuwizzjoni u għarfien preċiż li dawn iż-żewġ Papiet kellhom biex imissu l-polz ħaj tad-dinja. Jifhmu li għandhom bżonn, ma jistgħux jiddependu biss minnhom infushom jew minn dawk li huma strettament madwarhom. Sejħa għall-oħrajn li jistgħu jkunu parti minn proġett akbar u iktar effettiv. Dan il-persuna speċjali li ġie magħżul kien kiteb hekk fl-introduzzjoni ta’ wieħed mill-aqwa kotba li messna lejn l-aħħar tas-seklu l-ieħor lejn dan: “I was told that I had been chosen to conduct the interview because of the many religious books and articles I have written over the years, with the freedom of a layman, but also as a believer who knows that the Church is given not only to the clergy but to each of the baptized.” (Qaluli illi ġejt magħżul biex nagħmel din l-intervista għaliex matul is-snin ktibt ħafna kotba u artikli reliġjużi, bil-libertà ta’ bniedem lajk, imma wkoll għaliex bħala Nisrani naf illi l-Knisja mhijiex tal-kleru biss imma wkoll ta’ dawk kollha li huma mgħammda.)

Vittorio Messori

3. Forsi ftit indunaw li tul dawn il-jiem ġie nieqes proprju dan il-bniedem. Imwieled fl-1941 fi żmien il-gwerra ġewwa familja mill-iktar anti-klerikali. Bniedem li fl-1964, wara li qara l-Vanġeli, ikkonverta għall-Kattoliċeżmu u minn hemm beda proċess interessanti. Wieħed li ġiebu viċin il-Knisja u li minnha għażel li jaqra u jistudja iktar. Il-pinna tiegħu sabiħa u li togħġob lil diversi li jaqrawh. Proprju f’dan, il-karriera u l-użu tat-talenti tiegħu mmarkawh bħala dak li jaf x’inhuwa jiġri barra u kif jista’ jixħtu lura ’l ġewwa. Il-Knisja sabet fih interlokutur determinanti. Sabet dak li jċaqlaq ’il quddiem il-vuċi tagħha. Sabiex tinbidel u ssir aktar rilevanti fil-mod ta’ kif tikkomunika mal-bnedmin tal-lum fid-diffikultajiet u l-kurrenti li kien hawn, u li għad hawn, bħalissa.

F’dan iż-żmien

4. F’dawn l-erbgħa u tmenin sena ta’ eżistenza, Messori ħalla legat uniku mifrux. Fil-fatt ftit ilu, qisu b’xi messaġġ, tul il-Ġimgħa l-Kbira ħabib silifni l-ktieb sabiħ tiegħu li għadni ma qrajtx, bit-titolu Patì sotto Ponzio Pilato? (un indagine storica sulla passione e morte di Cristo (1992). Kont diġà naf bih, sija għax kont qrajt il-ktieb Il Miracolo (1998), indaġini xjentifika mill-iktar rigoruża u riċerkata dwar bniedem fi Spajna, Miguel Juan Pellicer (1937), li kien tilef sieq u din, midfuna, ingħaqdet lura fil-ġisem tiegħu. Biss, iktar minn dan, f’dak li huwa komunement imsejjaħ The Ratzinger Report (1985), u wara, Crossing the Threshold of Hope (1994). Żewġ dokumenti mibnija fuq diskussjoni u mistoqsijiet, liberi u diretti, li huwa seta’ jagħmel lil żewġ persuni li ġew maħtura Papiet.

Rilevanza

5. Fl-ewwel ktieb jiltaqa’ ma’ dak li kien il-Prefett tal-Fidi, il-Kardinal Joseph Ratzinger. Tkellem miegħu u staqsieh kwantità kbira ta’ domandi, li minnhom twieled ktieb ta’ mitejn faċċata. Dokument uniku li nħoss ħafna li għadu rilevanti sal-lum, dejjem jekk xi ħadd ikollu l-ħin biex jaqrah. Fil-każ tiegħi, mill-ġdid. Idur dawramejt ma’ diversi temi li mhux kull bniedem fil-Knisja jħossu komdu li jwieġeb. Imma Messori, ġurnalist iffurmat u mbaskat sew, jirnexxilu jikkonsolida kollox f’linja ċara u mhux diffiċli biex tinqara. L-istess awtur, fil-bidu jgħidilna: “As a longstanding journalist, one who is used to every kind of interlocutor (including high Vatican prelates), I must confess that I was often amazed that I received a clear and direct answer to each one of my questions, even the most delicate.” (Bħala ġurnalist li servejt fit-tul, wieħed li hu mdorri b’interlokuturi varji (inklużi prelati għolja fil-Vatikan), għandi nistqarr li diversi drabi kont impressjonat bil-fatt li kont nirċievi tweġibiet ċari u diretti għal kull waħda mid-domandi li kont nagħmel, anki dawk l-iktar delikati.) Ngħid li dan il-ktieb serva sabiex ikun hemm kunsens ġenerali fid-dinja Kattolika fl-għażla ta’ Ratzinger iktar tard.

Pass ieħor

6. Imma f’dan serva wkoll għal pass ieħor. Tant kien suċċess dak il-ktieb, li l-istess Papa Ġwanni Pawlu II, permezz tal-Uffiċjal tal-Istampa tiegħu, Dr Joaquin Navarro-Valls (1936-2017) ried li ssirlu intervista li tiġi mxandra fuq il-mezzi moderni. Minħabba l-impenji tal-Papa dan ma seħħx, imma l-ġurnalist kien bagħat diġà d-domandi, u dawn Ġwanni Pawlu II mhux talli ma ttraskurahomx, talli weġibhom bil-miktub. Għal dan, Messori jfaħħar lill-Papa li fl-umiltà u l-ġenerożità tiegħu kien ħadu b’tant serjetà bħala vuċi tal-Insara fit-triq. Mhux biss, imma li ried iwassal il-messaġġ li hemm it-tama, li hija konfermata għal dawk li jridu jaċċettawha. Dokument ieħor li għalija jibqa’ wieħed rilevanti, li taqrah kemm-il darba taqrah, fih issib il-ġdid. Imma li baqa’ jolqotni hu li Messori jikkonkludi l-introduzzjoni tiegħu b’dan il-kliem, li jibqgħu jħabbtuni: “In such a climate all abstractions vanish. Dogma becomes flesh, blood, life. The theologian becomes witness and shepherd.”

Insellmulu

7. Vittorio Messori ser iħalli warajh numru ta’ kitbiet u esperjenzi li jgħinu lil kull persuna li jrid jgħix ħajja aħjar milli huwa. Waħda miftuħa dejjem iktar sabiex iwettaq il-ġid mal-proxxmu fil-jum u l-ħin li huwa mogħti. Nittama li jkun hemm min jifhem li dawk il-kotba tiegħu li għandu fuq l-ixkafef, u li forsi nesa, jerġa’ jaqbadhom lura mill-ġdid. Ċert li jsib gwidi diretti fid-dinja li trid issir taf imma ma tafx fejn taqbad tfittex. Aħna, flimkien mal-Knisja Kattolika, f’dan għandna nagħrfu li filwaqt li tlifna moħħ ċar u dixxiplinat, fuq l-oħra napprezzaw li huma bnedmin bħalu li huma verament dawk li kapaċi jwettqu d-differenza.

 

F'JUM IL-LIBERTÀ

1. Il-bniedem idum biex jifhem. Anzi hemm drabi meta, minkejja dak kollu li jwettaq u jipprova jaqra, jibqa’ ma jifhimx. Irid fil-fatt jaċċetta: l-ewwel, li hemm dak li ma jifhimx, u wara, fit-tieni jifhem li ser jifhem meta ma jkunx għadu fehem. Jista’ jingħata farkien sbieħ f’mumenti partikolari jew f’okkażjonijiet diretti għalih. Hemm proċess li fih irid jimxi b’rasu ’l isfel, tħares lejn dak li qed jirfes, attent li ma jaqax iktar milli għandu fl-injoranza li jġorr kontinwament miegħu. Fil-prudenza li huwa mistieden jaqbad sabiex fl-umiltà li hija mistennija minnu jifhem aktar milli jista’ imma inqas milli jixtieq.

Ħadd differenti

2. F’dan nibqa’ pass fil-ġenb, inħares u nipprova nifhem il-bniedem f’dan il-jum partikolari. Kemm persuni f’dawn il-gżejjer, minkejja kull mewġa kuntrarja li s-sekulariżmu ateu ġieb miegħu, jibqgħu jridu. Jibqgħu konvinti minnha. Jibqgħu dawk li jagħrfu li hemm triq li huma jistgħu jaqbdu sabiex isibu l-verità. Sabiex isibu tweġiba għad-domandi li kull ġurnata jiltaqgħu magħhom waqt li jkunu ftit fis-silenzju jew waqt li jsibu ruħhom jistaqsu lilhom infushom. Meta nibqa’, sena wara sena, nara bnedmin barra apposta, libsin bl-aħjar li għandhom, bit-tbissima fuq wiċċhom, jifirħu b’xulxin u jiftakru lura f’dak li sawwarhom, forsi għandi nifhem aktar.

Gratitudni

3. Tul dawn il-jiem tar-Randan nammetti li fil-qari u fir-riflessjoni mxekkla tiegħi ħassejt li parti kbira tal-poplu Lhudi kienet grata lejn Sidna Ġesù Kristu. Dawk li huwa qabeż għalihom. Dawk li huwa fejjaq. Dawk li biddel minn ġewwa. Dawk li kienu mingħajr vuċi, bħar-rgħajja, il-lebbrużi, in-nisa saru xhieda u ħabbara ta’ ħidmietu u kliemu. Meta taqra l-Vanġeli tmiss direttament mal-fatt li l-pajjiż kien jaf bih u kien tkellem dwar dak kollu li wettaq. Ma kellu xejn kontra tiegħu u anzi, mar fejn mar, wettaq ġid biss. Fejjaq, kif nafu, diversi li kienu ilhom snin twal morda b’atti miftuħa, diretti, perfetti, u ta’ dak il-ħin. Ma kontx timla xi applikazzjoni twila u kkumplikata; anqas ma kont tintbagħat id-dar tistenna xi telefonata mingħandu. Diversi fiequ billi biss messewh u ma kellmuhx jew talbuh.

Forsi nifhem

4. F’dan nifhem il-fiduċja li wieħed għandu jkollu fil-parti t-tajba tal-bniedem. Meta wieħed jikkunsidra mill-ġdid il-proċess legali Lhudi quddiem is-Sanedrin, li għalkemm fl-aħħar kien taħt idejhom, wara ma setgħux isibu xhieda biex isibuh ħati. Il-qassisin il-kbar li kienu jikkomponuh kellhom aġenda li l-poplu ma kienx lest li jsostni. Kienu jafu li kien ġid biss li għaddielhom. Biddel il-ħajja ta’ diversi: familji, komunitajiet raw kif fih sabu l-ferħ u l-paċi. Ħadd ma kellu xi jgerger kontra tiegħu. Il-popolarità pożittiva u veritiera tiegħu kienet xterdet u ma kinitx, b’xi mod, ser tieqaf. Ilkoll nafu li aħna diġà nibqgħu nirriflettu fuq il-mirakli li wettaq, li hemm miktuba fil-Vanġeli. Nafu wkoll li San Ġwann l-Evanġelista jagħlaq kitbietu billi jafferma li hemm ħafna x’tirrakkonta. Niftakru li fl-aħħar nett kiteb hekk: “Hemm ħafna ħwejjeġ oħra li għamel Ġesù li kieku kellhom jinkitbu waħda waħda, naħseb li d-dinja kollha ma tkunx tesa’ l-kotba li jinkitbu.”

Ħafna

5. Fiċ-ċert ma kinux il-‘ftit’ li nkiteb dwarhom, imma l-ħafna li aħna ma nafux imma li huma kienu jafu. Bnedmin varji messew miegħu u ħassew il-ferħ ta’ kliemu u ta’ għemilu. Tlett snin sħaħ, jum wara jum, ta’ laqgħat u aġir ma persuni differenti. Bnedmin li kienu grati għalih fil-mod li bih, għalihom, inbidel kollox. Anki jekk qatluh u ppruvaw jeliminawh mill-istorja, xorta baqa’ hemm. Xorta l-messaġġ tiegħu baqa’ jitkattar u jagħti ferħ lill-oħrajn. Baqa’ dak li jmexxi lill-bniedem sabiex ikun strument tas-sewwa. Messaġġ li kull min jimxi miegħu u fih jifhem iktar l-iskop ta’ ħajtu. Jifhem aktar kemm ma nħalaqx ta’ xejn. Kemm hemm raġuni ċara li ġie msejjaħ għaliha sabiex ikun rilevanti. F’Ħadd il-Għid il-Kbir, dan l-ispirtu ta’ Ferħ, wara tant sekli għadu jidwi, u b’saħħtu. Il-poplu ngħata l-libertà tal-ferħ u għadu grat, japprezzaha.

Mill-qalb nawgura l-Għid il-Kbir it-Tajjeb lilek, Sur Editur, kif ukoll lil dawk li jgħinu sabiex din il-gazzetta toħroġ u lid-diversi li jaqrawha.

IL-PROĊESS LEGALI

1. Tul din il-ġimgħa, ’il bgħid mill-politika sservi lili u lil diversi sabiex wieħed jirrifletti. Iħares lejn dak li dawn il-jiem imexxuna fih sabiex nifhmu, forsi ftit aktar, dak li Sidna Ġesù Kristu għadda minnu fil-passjoni u l-mewt tiegħu. Ħafna drabi jkun hemm attenzjoni mogħtija lill-vjolenza li bniedem li f’ħajtu wettaq biss ġid kellu jgħaddi minnha. Vjolenza fil-kliem, fl-aġir doppju: l-ewwel il-flaġellazzjoni sproporzjonata u wara l-kruċifissjoni daqshekk ieħor qawwija. Pieni ndirizzati lil dawk li kienu l-inqas nett fis-soċjetà, lil dawk li kienu skjavi, kif jikteb il-ġurista magħruf Paulo fid-Digesto (48.19,38.2). Vjolenza wkoll fl-akkużi li ġew imressqa kontra tiegħu. Is-sistema umana mibnija sabiex twettaq ġustizzja mal-bnedmin narawha fil-fatt tassigura inġustizzja fl-illegalità sħiħa tagħha.

Minn żmien

2. F’dan kollu, minn żmien għal żmien, speċjalment dwar dan sibtu utli għalija li naqra ktieb. Fil-parti interessanti bħala bniedem li studjajt il-liġi, il-parti legali tal-proċedura li ġiet użata. Linja li aktar ma taqra kotba varji, li wkoll ħafna drabi jiċċitaw lil xulxin, aktar tifhem kemm kollox kien żbaljat. Kemm il-liġi ma ġiet osservata xejn, la fil-proċess skont il-liġi Lhudija, kif ukoll lanqas f’dik Rumana. Anzi huwa osservat u aċċettat li sentenza ta’ kundanna għall-mewt, Pilatu ma tax. Minflok, f’diversi mumenti nsibuh jiddikjara li ma jsib ebda ħtija f’dak li ġie indikat bħala l-akkużat. Jiddikjarah innoċenti u li ma wettaqx id-delitt li skont il-Lhud kien ikkommetta. Tant li jassigura li għall-kuntrarju ta’ dak li kien isir li flok jinkiteb fuq nett tas-salib id-delitt li kien jiġġustifika dik il-piena ħarxa, fi tlett lingwi jikteb li kien is-Sultan tal-Lhud.

Din is-sena

3. Sabiex nerġa’ naqra mill-ġdid dan kollu, tul dawn l-aħħar jiem użajt il-ktieb ta’ Davide Romano, Il Processo di Gesù (1992). Ktieb interessanti ħafna, fis-sens li ma jmurx direttament għall-proċeduri li ġew addottati, imma jidħol fil-kuntest sħiħ tad-dinja reliġjuża u politika ta’ dawk iż-żminijiet. Imur direttament għall-fonti ta’ diversi. It-Testment l-Antik, dak li diversi kittieba Lhud ħallew warajhom, l-awtur magħruf Flavio Giuseppe. Kitbet l-Esseni huma fost dawn. Riċerka sabiħa u li tmexxik tifhem aktar il-kuntest sħiħ ta’ dak li l-Insara u l-Knisja kellhom jgħaddu minnu. Kemm kellhom kontra u kemm il-messaġġ xorta mhux biss wasal, imma biddel l-istorja u l-prinċipji etiċi li llum huma l-bażi tal-Kostituzzjoni u l-liġijiet demokratiċi tagħna.

Ix-xhieda

4. Il-ktieb mhuwiex voluminuż, imma wisq inqas ma tista’ tgħid li huwa qasir. Mimli b’għerf u informazzjoni u proprju għalhekk li għalkemm inħajjarkom taqrawh, hawnhekk ser nislet xi punti li laqtuni. Meta taqra dak li ġara quddiem is-Sinedriju ssib konfużjoni. Fuq naħa l-proċeduri ma sarux kif tistabbilixxi l-liġi, u fuq l-oħra kien hemm problema bil-prova. L-awtur, huwa li hu avukat u għalliem tad-dritt penali, jirrimarka fit-tul dwar dan. Kif jistaqsi li kien hemm tant li semgħu dak li qal Kristu, inkluż membri stess, iżda ma setgħux isibu xhieda. Jikteb: “... e ci sembra quanto mai strano che non fossero capaci di esprimere almenu in due un racconto concordante.” (... u jidhirli li huwa stramb fih innifsu li ma kinux kapaċi li jisbu almenu tnejn li jaqblu.) Osservazzjoni f’postha, ċertament, imma li fiha hemm forsi aktar.

Mattew

5. Fil-fatt, fl-Evanġelju ta’ San Mattew insibu li diversi marru biex jixhdu l-falz, imma ma kien hemm ħadd li qabel. Forsi f’dan wieħed jista’ jiddikjara li dawk li raw u li semgħu lil Ġesù ma kellhomx raġuni jew ħeġġa sabiex jixhdu l-falz kontrih. Lanqas, minkejja l-fatt li ppruvaw jaqbduh qabel u li jsibu lil min jgħinhom f’dan, ma sabu lil ħadd salv lil Ġuda. Il-kundanna tiegħu fl-istorja u fuqu nnifsu tikber għax il-poplu ċertament li kien jaf fejn qiegħed Ġesù, imma ma riduhx maqbud. Diversi marru għandu biex jinqdew, ifejqu dak li kien impossibbli li jitfejjaq iżda li ġew imfejqa. Il-messaġġ jidher li l-iżgħar fis-soċjetà ma riedx jittradixxi. Għalhekk it-tradiment ta’ Ġuda huwa ikbar quddiemhom, għax il-poplu ma wettaqx dan u kienhu li kien lest li jinxtara sabiex ibigħ kawża li ma baqax jemmen aktar fiha hu imma l-oħrajn iva. Ma’ dan wieħed irid ukoll ifakkar li għalkemm fl-aħħar sabu tnejn biex jixhdu kontra, dawn xorta kienu ċerti li ma kinux ser jaqblu bejniethom. Dawn huma indikazzjonijiet ċari li fil-poplu kien hemm l-għarfien li l-proċess li kien qiegħed isir ma kellux isir u li fih innifsu kien immorali, inġust u illegali.

Żewġ proċessi

6. F’dan l-awtur, iktar tard jislet spunt ieħor. Huwa jikteb hekk: “Chiaramente non può trattarsi di un avallo della decisione del tribunale giudiaco, quanto di un nuovo processo, celebrato dall’autorità romana con le proprie procedure in applicazione alle proprie leggi.” (Kjarament ma setax ikun li jkun hemm biss ir-ratifika tad-deċiżjoni li ttieħdet fit-Tribunal Lhudi imma li kien hemm bżonn proċess ġdid miżmum taħt l-awtorità Rumana bil-proċeduri u l-applikazzjoni tal-liġijiet tagħha.) Kien hemm min ipprova dan: li jġib mingħandu kundanna mingħajr proċess, li hija indikazzjoni akbar tal-għarfien li dak li wettqu kien żbaljat. Imma ma rnexxilhomx. Pilatu jfittex f’dan l-att li bih kienu qed jakkużaw lil Ġesù Kristu. Huma jiddikjarawh li huwa bniedem kundannabbli u jgħidulu: “Se costui non fosse un malfattore, non l’avremmo tradotto dinanzi a te.” (Li kieku dan il-bniedem ma kienx delinkwent ma konniex ser inressquh quddiemek). U jersqu lejn dik li kien ir-reat tar-rewwixta u t-tradiment ta’ Ruma: Lex Iulia Maiestatis, li f’dak iż-żmien kienet estiża u mkabbra f’atti varji.

Għalhekk

7. F’dan proprju għalhekk minħabba s-suppervja, jew aqwa, is-superjorità ta’ Ruma kif ukoll f’dan li Pilatu nnfisu ried, kif kellu d-dmir li jifhem jekk dan kienx minnu jew le. Il-proċedura legali ta’ dak iż-żmien, kif mibdula kienet tagħtih il-poter li jisma’ lill-akkużat u wara jifformula huwa stess “delatio nominis”, jiġifieri akkuża formali. Punt li meta taqra fihem li taħt is-sistema penali Rumana, il-proċess anqas beda għax Pilatu kull darba jiddikjara li ma jsibx ħtija f’Ġesù Kristu. Dan jidher ċar anki jekk l-Evanġelisti, kif l-awtur Romano jfakkarna, ma kellhom: “... la benché minima preoccupazione di darci una ricostruzione storica e dettagliata di quanto era accaduto al Sinedrio, il loro era un testo di fede che serviva per la lettura e la catechesi nelle comunità cristiane per le quali era scritto.” (... ebda ħsieb li jressqulna rikostruzzjoni storika u dettaljata ta’ dak li seħħ fis-Sinedriju, tagħhom kien dokument ta’ fidi li serva għall-qari u l-katekeżi tal-komunitajiet Insara li għalihom kien miktub.) Fil-fatt wieħed jista’ jistudja u jikteb ħafna imma naħseb li f’dawn is-sekli huwa ċar. Ċar li r-rappurtaġġ ‘reliġjuż’ kien aktar effettiv minn dak ‘legali’ għax jispjega u jeħodna direttament għas-sustanza tal-affarijiet.

Hemm iktar

8. Fil-ktieb u fil-kitba sħiħa dwar dan is-suġġett hemm ferm dejjem iktar x’tifhem u tirrifletti dwaru. Imma wieħed irid ifakkar li fil-verità, Sidna Ġesù Kristu m’għadda minn ebda proċedura legali ġusta u ma setax f’dan jiġi b’xi mod misjub ħati. Hemm ċertament nagħrfu finalment li minkejja d-dikjarazzjonijiet kontinwi tal-awtorità Rumana li tiddikjarah innoċenti, kontra tagħha għandha li xorta ppermettiet li jseħħ att ta’ illegalità, immoralità u ta’ inġustizzja.

F’dan nawgura lilek, Sur Editur, u lill-bnedmin li jgħinuk, kif ukoll lilkom li tixtru u taqraw din il-gazzetta, l-Għid il-Kbir it-Tajjeb.