KWISTJONI TA' ĦAJJA AĦJAR

1. Għadni kif lestejt ktieb mimli b’sens u sustanza. Suġġerit minn ħabib li jaf aktar minni, xtrajt u qrajt To Fight Against This Age: On Fascism and Humanism ta’ Rob Riemen. Wieħed li jmiss fil-fond dak li l-Ewropa u ċ-Ċiviltà sħiħa tagħna għaddejja minnu. Fil-bżonn li wieħed jissoda iktar id-demokrazija kontra l-Faxxiżmu u l-forom varji tiegħu taħt it-titoli ġenerali tal-populiżmu. Fil-bżonn li wieħed jagħżel li jibbaża l-linja ta’ soċjetà fuq iktar kultura, iktar verità u iktar ġustizzja. Li tħares li tipproteġi d-demokrazija minn formazzjoni aqwa milli għandna llum. F’Unjoni Ewropea li trid tifhem li laħqet vantaġġi ekonomiċi u organizzattivi qawwija, imma dan seħħ proprju għax għandha valuri uniċi li mhix tagħtihom l-importanza li ħaqqhom.

Maqsum

2. Il-ktieb huwa maqsum f’żewġ partijiet. L-ewwel kitba ddur mas-suġġett ‘The Eternal Return of Fascism’; it-tieni ma’ ‘The Return of Europa’. It-tnejn ma niddejjaq xejn naqrahom mill-ġdid għax f’kull sentenza huma mimlija b’punti ta’ riflessjoni, aktar u aktar fil-mument u ż-żmien li qegħdin ngħixu fihom illum. Mhux ser nipprova nressaq dak li ngħad, għax naħseb li jitlob iktar riflessjoni. Però, ser nindirizza punt partikolari: dak li huwa marbut mal-bżonn li nipproteġu d-demokrazija u l-valuri Ewropej, li jagħmlu minna soċjetà differenti. Bażi u pedamenti li jmorru lura fiż-żmien. Li jiġbru ħafna f’daqqa. Għandna d-demokrazija li għandna proprju għax għandna valuri uniċi li fil-fatt huma riżultat tal-prinċipji etiċi nsara.

Kif nistgħu nħarsu aħjar

3. Biex timxi ’l quddiem l-Unjoni Ewropea m’għandhiex, f’dan id-dawl, tiċħad lilha nfisha. Jekk tħares biss li tibni għall-futur fuq il-bażi unika ta’ dak li jaqbel ekonomikament għal kull stat membru tkun qed tinsa dak li huwa verament parti essenzjali minnha. Il-kontinent Ewropew għandu fatturi ta’ ċiviltà li huma, ilkoll f’daqqa, komuni. Meta tmur ftit lura fl-istorja ssib li l-lingwa franka ta’ dak iż-żmien, il-Latin, għen sabiex jibni ideat li setgħu faċilment jintgħarfu, u fl-istess ħin, ikunu żviluppati f’kull rokna. Tmur fejn tmur issib li fid-diversi kapitali u ċentri kulturali, fiż-żmien ilkoll ikkontribwew biex bnew dak li nistgħu nidentifikaw għalina fil-valuri li ċ-ċiviltà Ewropea għadditilna.

Il-Klassiċi

4. Fiż-żmien li fih qed ngħixu, fejn id-demokrazija hija taħt theddida, wieħed irid jieqaf u jirrifletti. Iħares lejn x’inhuwa l-aħjar biex stat ikollu fih sistema demokratika li taħdem u li jkollu politiċi li jirrispettawha. Nistgħu nintilfu f’iktar liġijiet li, kif sejrin, ser isiru huma xkiel għad-demokrazija iktar vera u libera. Nistgħu, anzi, kif qed nara, niffissaw fil-ħsieb li għandek tneħħi l-poteri tal-Istat minn idejn il-parlamentari u tgħaddihom lil ħaddieħor. Tista’ timxi f’dik id-direzzjoni, imma fil-fatt tkun qiegħed biss tneħħi r-responsabbiltà li wieħed għandu jkollu bħala konfort tiegħu. Jekk politiku ħa deċiżjoni żbaljata, volontarjament jew involontarjament, se jkun qiegħed hemm biex iwieġeb, u fl-istess ħin irid juri, fit-trasparenza, kif wasal għaliha. Meta tneħħi l-poter demokratiku minn idejn il-politiċi, dan qed ikun qed jgħaddi f’idejn li mhumiex fil-pubbliku li jaslu jissudaw ħbiberiji li m’hemmx kontrolli fuqhom, salv simpatiji u antipatiji.

Italo Calvino

5. F’dan ix-xahar, li fil-ħmistax tiegħu ser infakkru l-mitt sena minn meta twieled dan l-awtur Taljan li diversi, bħali, qraw jew studjaw, għandna mmorru lura għal kitbietu. Kitba li ma tantx hija magħrufa, imma li fil-fatt hija għodda sabiħa, speċjalment għal min irid jiftaħ il-fruntieri tal-għerf u l-qari. Il-ktieb Perché Leggere i Classici jaqbad ħamsa u tletin ktieb u awturi varji. Jiddiskutihom, imma fl-istess ħin jimponi wkoll forma ta’ opinjoni fuq liema għandhom ikunu li wieħed għandu jaqra biex jibni kultura. Hemm kitbiet ta’ awturi oħra, bħal dawk ta’ Primo Levi jew ta’ J.M. Coetzee, li jmissuna huma wkoll. Imma dan għandu l-vantaġġ li jmiss iktar ma’ ideat u mal-bżonn li wieħed imur lura lejn il-pedamenti. Dawk li kitbiet fil-lingwa Griega u dik Latina jagħtuna.

Mhux kontradizzjoni

6. Għalkemm l-awtur stess kien mess mal-fatt li għall-opinjoni pubblika, li dak iż-żmien kienet mimlija bi bnedmin ta’ kultura klassika, dan ma kienx argument tant modern, fl-abbandun ta’ dik il-linja llum qegħdin inbatu mill-fatt li ħallejna warajna għerf li issa għandna l-bżonn tiegħu. Fi ħdan ġenerazzjonijiet fejn dawn iż-żewġ lingwi klassiċi kienu studjati u diversi studenti ffurmati fihom, kien hemm min ħass li qed ikun hemm l-esaġerazzjonijiet. Imma f’dik il-linja wasalna fil-pożizzjoni fejn ma bqajniex ngħallmuhom fl-iskejjel sekondarji tagħna. Għal diversi kien hemm, u għad hemm il-ħsieb li dawn mhumiex utli għal raġunijiet ekonomiċi. L-industrija m’għandhiex bżonn lil dawk li jafu dawn il-lingwi, imma għandha l-bżonn ta’ bnedmin imħarrġin fl-aspetti teknoloġiċi. Imma r-realtà llum hija li b’dik id-deċiżjoni bdilna u wasalna fil-venda fejn aħna qegħdin illum.

Demokrazija kontrollata

7. F’dan huwa ċar li mill-kitbiet ta’ Omeru għaddejna snin fejn, kif jingħad fit-tieni kapitlu minn Calvino, ‘Le Odissee nell’Odissea’. Ulisse, li madwaru ddur il-kitba, m’għadux ifakkarna fil-bżonn li kull bniedem jitbaskat fid-diffikultajiet u l-provi tal-ħajja. Il-persuna m’għadhiex iktar ċentrali, determinanti, dik li trid tagħżel bejn il-verità u l-gidba, imma ssir biss parti minn soċjetà li fiha kollox huwa programmat minn qabel, biex jitwettaq biss dak li diġà ġie pre-stabbilit għaliha. Dak l-ispirtu uman li jirreżisti l-elementi biex jafferma lilu nnifsu, illum qiegħed imut. U miegħu, meta tqiegħed dan fil-perspettiva moderna, tifhem li anke l-kultura Ewropea qed tiġi mwarrba u mxekkla.

Wasal iż-żmien

8. Fil-kriżi kulturali li ninsabu fiha, fin-nuqqas ta’ għarfien ta’ dak li aħna u fil-bżonn li nsiru dak li m’aħniex, qed ninsew wisq warajna. Qed niġu fil-pożizzjoni fejn din il-ġenerazzjoni mhijiex iktar kapaċi taqra u tanalizza dak li ħallew warajhom diversi bnedmin intelliġenti. Kitbiet li ffurmawna u ssudaw dak li aħna verament. Wasal iż-żmien fejn wieħed għandu jdaħħal lura l-istudju tal-Latin u tal-Grieg. Wasal iż-żmien li wieħed jinsisti li l-bnedmin f’din is-soċjetà jmorru lura biex jaqraw il-kitbiet li jsawwruna. F’din il-linja jkollna persuni u politiċi aqwa. Ikollna aktar bnedmin li, fl-aħħar tal-ġurnata jsarrfu biex jiddefendu d-demokrazija u li b’ħidmiethom jagħtu ħajja aħjar milli għandna.

ŻIFFA W TAMA ĠDIDA JRID IL-POPLU

1. Waqt li llum nibdew xahar ġdid u għada jibda jiltaqa’ mill-ġdid il-Parlament, għandna naraw fejn aħna. Wara dak kollu li rajna fid-disa’ xhur li għaddew, huwa naturali li wieħed jistaqsi x’linja politika ser jaqbad il-Gvern. Il-pożizzjoni mhix xi waħda faċli għalih, u dan għax tilef ħafna appoġġ elettorali. Sinjal ċar li, għall-kuntrarju ta’ dak li jingħad, l-elettorat huwa attent għal dak kollu li hu għaddej. Kapaċi janalizza u jagħżel bejn dak li huwa tajjeb u dak li mhuwiex. Ma jiġrix naħa jew oħra malajr. Il-Gvern penalizzat u issa f’dan dieħel f’kampanja fejn irid jara kif ser juri li ħa għarfien tas-sinjali taż-żminijiet. Minflok, però, qed naraw li l-linja hija dik li tipprova tibdel kożmetikament dak li, minn taħt, għadu l-istess.

Politika u Ideali

2. Fil-bażi u l-pedament tal-pożizzjoni huwa iktar ċar li m’hemmx iktar fronti ta’ ideat u ideali li wieħed għadu jħares ’il quddiem għalihom. Hemm, minflok, Gvern li huwa maħkum mill-problemi ta’ amministrazzjoni. Huwa iktar dak li qiegħed jikkumbatti biex jamministra, jum wara jum, mingħajr ideat ġodda li jħarsu lejn il-futur, u għalhekk, fit-tul. Linja li diversi, kif urew l-aħħar elezzjonijiet ġenerali, kienu lesti li jaċċettaw. Il-kumplikazzjoni issa hija li anki f’dan qiegħed ifalli, u l-pajjiż huwa skomdu fin-nuqqasijiet li qiegħed jidentifika. Dawk li huma mwielda proprju mill-fatt li l-Gvern mhux kapaċi jidderiġi ’l-Istat fejn il-pajjiż jistenna li jimxi. F’dan huwa evidenti li l-poplu huwa lest li jaċċetta li jkollu Gvern mingħajr ideal, imma l-aqwa li jkun kapaċi jmexxi dak li huwa fil-ġid komuni. Għalija, pożizzjoni xejn tajba u li titlob risposta, għax il-pajjiż jixraqlu aħjar.

Kultura u Politika

3. Risposta, għax qegħdin f’fażi fejn il-politika tilfet mill-ideali tagħha għax m’hemmx bażi kulturali demokratika. Hemm, minflok, l-ideali żbaljati li jħarsu lejn il-poter f’termini awtoritarji. Il-mentalità hija li għandi pożizzjoni, għandi l-poter, u allura nista’ nużah u neżerċitah kif irrid. F’dan, diversi narawhom jużawh b’mod arbitrarju, u dan f’kull livell tal-Istat. Il-pajjiż huwa nieqes minn din il-kultura demokratika u għad hawn nuqqas kbir fil-bżonn li wieħed jibni kuxjenza nazzjonali għaliha u jifhem li mingħajr id-demokrazija il-pajjiż ma kienx ikun fejn hu llum. Mingħajr din is-sistema ma jkunx hemm avvanzi soċjali, u wisq inqas ekonomiċi. Hemm, però, aktar minn qabel, it-theddida kostanti f’din is-soċjetà ta’ dawk li jaħsbu li jistgħu jinjoraw il-passat. Jistgħu jinjoraw l-istorja u dak li kien qal Primo Levi (1919-1987), li ladarba kellna l-esperjenza qarsa tan-Nażi-Faxxiżmu, m’hemm xejn xi jżomm li l-istorja terġa’ tirrepeti ruħha. U din il-mewġa tiġi taħt ilbiesi differenti, imma xorta tiċħad id-demokrazija u tafferma t-tiranniji.

Demokratiċi u Dittaturi

4. Intefqu u qed jintefqu flejjes kbar fuq proġetti ekonomiċi li llum nistgħu nduru lura u naraw li din l-Amministrazzjoni, immexxija mill-Partit Laburista, f’ħafna minnhom sparpaljat fix-xejn. Hemm elenku ta’ dawn, li jindika wkoll li l-prijorità tal-Gvern mhix, u ma kinitx dik li tħares il-valuri li aħna għandna. Flok infaqna l-flus fil-kotba, fi programmi u diskussjonijiet fuq dak kollu li għandna u li rridu nħarsu, morna lejn dak li nkissru dak li aħna. Flok maċ-ċittadini qassamna dokumenti u lezzjonijiet li kapaċi joħorġu mill-kotba ta’ awturi li jibdlu l-fehmiet tal-bnedmin, bħal dak ta’ Primo Levi bit-titlu Se questo è un Uomo, jew ta’ Alexander Solzhenitsyn (1918-2008) bit-titlu One day in the life of Ivan Denisovich, jew ta’ George Orwell (1903-1950) bit-titlu Animal Farm, nippersistu f’politika li trid tkattar l-injoranza mid-demokrazija u d-dipendenza fuq id-dittatorjat.

Valuri Nsara Ewropej

5. Bil-politika mingħajr ideal, il-poplu twassal f’pożizzjoni fejn qed jesperjenza l-vojt. Flok qed nassiguraw li ma jkollniex aktar abbużi fil-poter u li nħarsu b’imħabba u reqqa l-ispirtu demokratiku, qed naħarbu minn kollox. Il-problema iktar tiżdied fil-kumplikazzjonijiet tagħha fl-għarfien popolari li m’hemmx lok għal bidla vera. Hemm, anzi, il-biża’ li ser jirrepeti ruħu dak li seħħ billi jibqa’ kollox l-istess. Għax jekk ma tibnix kultura demokratika, titlef dak li għandek. Għax jekk tinsa l-għeruq tiegħek, tkun qiegħed titbiel. Il-pożizzjoni llum hija proprju dik li l-pajjiż irid jara s-sewwa u qiegħed ifittex fil-klassi politika li jsib sens u sustanza, imma mhuwiex isibhom. Minflok qiegħed, fin-nuqqas ta’ kultura demokratika, idur lejn ideat populisti li jġibu biss traġedji.

Kunfidenza żejda

6. F’din il-fażi, fejn diversi stennew li matul dan is-sajf ser ikun hemm bidla fil-linja tal-Gvern, minn għada ser nifhmu li dik it-tama sfumat fix-xejn. M’hemmx, evidentement, alternattiva oħra, salv li jħalli kollox kif inhuwa u jipprova jivvinta ruħu mill-ġdid. Diskorsi politiċi f’immaġini ta’ poter u ta’ tifħir, fejn il-verità li wasal biss lejn iktar konċentrazzjoni ta’ poter fi ftit idejn, b’mod ċentralizzat, ma tingħadx. Huwa iktar ċar li hemm theddida għal-libertà, għad-dinjità tal-bniedem proprju għax hemm iċ-ċaħda tal-verità. Qed naraw dejjem iktar persuni li flok ifittxu ma’ oħrajn il-fatti u l-valuri t-tajba, qed jirrepetu dak li l-magna tal-Istat trid ixxerred. Din hija t-triq li ser tkompli teħodna ’l bgħid mid-demokrazija. Din hija linja politika li tindika li min qiegħed fil-poter għandu kunfidenza dejjem ikbar, u mhux diffidenza minnha. Pożizzjoni li qed temerġi bħala iktar perikoluża proprju fin-nuqqas ta’ reazzjoni imma persistenza fl-immobiliżmu.

Alternattiva

7. F’dan, huwa iktar evidenti li żdiedet iktar ir-responsabbiltà fuq l-Oppożizzjoni li tagħti alternattiva. Li tifhem iktar li trid timxi ’l quddiem biex tibni programm politiku iktar demokratiku li huwa mwieled minn dak li jrid il-pajjiż. Minn isfel għal fuq, u mhux il-kontra. Jekk ma nkunux lura mal-poplu mhux ser nifhmu l-bidliet li hemm bżonn isiru. Dawk fi ħdanna u dawk fil-proposti għal viżjoni u futur aqwa għal pajjiżna. Jekk irridu li nibqgħu fejn aħna ser, minflok, naraw iktar milli għandna. Jekk irridu nibdlu, irridu nifhmu li għandna dmir nazzjonali li niċċaqilqu f’linja li m’hijiex dik li rridu aħna, imma dik li jrid u li jippretedni l-pajjiż mingħandna. Nemmen li dan aħna kapaċi nwettquh, u m’għandniex nilludu ruħna, u anqas inmeru l-fatti. Għandna, minflok, inħarsu li ndaħħlu lura żiffa friska fil-politika, li minnha titwieled tama bbażata fuq it-tisħiħ tad-demokrazija u twettiq ta’ programm li jkun mimli b’viżjoni li l-poplu jħossu parti minnha. Dan huwa li pajjiżna jrid mingħandna.

Is-sanità tal-kitba*

1.       Tul din il-ġimgħa kelli x-xorti nsib il-ħin u nerġa’ nibda naqra ftit iktar mis-soltu.  Ġie f’idejja l-ktieb ta’ Mario Rigoni Stern bl-isem “Il sergente nella neve” (Is-surġent fis-silġ).  Fil-qosor, il-ktieb jirrakkonta dak li kellhom jgħaddu minnu diversi suldati Taljani li kienu fuq il-front Russu huma u jirtiraw lura lejn pajjiżhom.  Wara t-Tieni Gwerra Dinjija ġew pubblikati diversi kotba minn persuni li kienu sempliċi suldati, iżda li fl-esperjenza qarsa ta’ dak kollu li l-faxxiżmu sarraf, ħareġ fihom awturi li tieħu pjaċir taqrahom.  Kont naf u ċert li qrajt numru ta’ kotba ta’ oħrajn bħal Beppe Fenoglio li kiteb “Il Partigiano Johnny” jew Emilio Lussu li kiteb “Marcia su Roma e Dintorni” u “Un Anno sull’Alto Piano”, inkella Primo Levi, awtur ta’ “Se questo è un uomo”, biss ma kontx ċert li qrajt dan ta’ Rigoni Stern.  Għalhekk bi pjaċir dħalt għalih u qrajtu.

2.       Dan il-librett qanqalli ħafna ħsibijiet li, fil-verità, oriġinarjament Elio Vittorini (tal-magħrufa “Conversazioni in Sicilia” u “Uomini o no”) ma kienx proprju induna bil-potenzjal tiegħu.  Rigoni Stern twieled fil-belt ta’ Asiago fil-parti ta’ fuq tal-Italja fil-provinċja ta’ Vicenza, ħdejn Venezia.  Belt magħrufa sija għall-kwalità partikolari tal-ġobon tagħha, kif ukoll għall-battalja li ġiet kumbattuta hemm fl-Ewwel Gwerra Dinjija.  Ħa sehem attiv f’diversi kampanji militari li l-ġenn militari u politiku ta’ Benito Mussolini vvinta u li kienu kollha diżastru.  Biss, il-fatt li kien veteran xorta ma servihx fl-1943 meta, għax ġustament irrifjuta li jidħol fl-armata tar-Repubblika ta’ Salo, ġie mibgħut huwa wkoll f’kamp ta’ konċentrament apposta għall-priġunieri politiċi.  Fi tmiem il-gwerra, bl-avvanzata għal darb’oħra tal-armata Russa, spiċċa mexa lura lejn pajjiżu.  Mhux ċajta.

3.       Dan il-ktieb reġa’ fakkarni, bħalma għamlu oħrajn li semmejt hawn fuq, f’kemm bnedmin fl-Ewropa kellhom jgħaddu minn diffikultajiet verament inutili bil-ħolm bla sens ta’ żewġ persuni, li kienu Adolf Hitler u Benito Mussolini.  Il-ktieb jiddeskrivi sew u fid-dettalji umani ta’ dak kollu li kellhom jgħaddu diversi suldati huma u jirtiraw mill-gwerra fuq il-front Russu.  Għax għalkemm hemm min jista’ jimmaġina li hemm xi glorja jew trijonf, il-gwerer fir-realtà jġibu biss deni, vjolenza, mewt, tifrik u tneħħija ta’ kull dinjità umana.  Dawn il-kotba għandhom il-vantaġġ li jinqatgħu mill-kotba strettament u purament storiċi u jmorru direttament f’dak li huwa l-jum li kull suldat, kull bniedem, irid jiffaċċja.  Fil-kesħa Russa, fit-taħwid ta’ armata fl-irtirata, wieħed jista’ jmiss ir-reazzjonijiet u l-effetti negattivi fuq il-poplu, is-suldati ta’ żewġ fronti, tax-xeni ta’ bnedmin, persuni umani li f’mumenti jkunu ħajja, f’mumenti oħra jkunu maqtula, minxura mal-art jew imbiċċrin f’diversi biċċiet.  F’dan il-konflitt, f’dak li għadda minnu dan il-bniedem, sibt x’imkien li Rigoni Stern kien stqarr li l-akbar sodisfazzjon ta’ ħajtu kien dak li rnexxielu jieħu lura lejn pajjiżu l-ħamsin suldat kollha kemm huma.

4.       Nikteb iktar dan l-artikolu għax f’dawn il-jiem nibdew infakkru dak kollu li d-dinja u nkluż il-poplu Malti għaddejna minnu fit-traġedja umana tat-Tieni Gwerra Dinjija.  Diġà kkommemorajna l-attakki fuq Hiroshima u Nagasaki fil-Ġappun, daqt il-Konvoj ta’ Santa Marija u diversi mumenti oħra li fihom l-Ewropa u d-dinja sabu ruħhom fihom.  Li tiftakar u tfakkar għalija huwa verament importanti.  Importanti biex tfiehem x’sewwasew seħħ u mhux tgħaddi, f’din il-ġenerazzjoni li qegħda tgawdi l-paċi, xi forma ta’ leġġenda.

5.       Nikteb ukoll għax wieħed irid fuq kollox jagħmel il-punt ċar daqs il-kristall li l-faxxiżmu u n-nażiżmu lejn disastri jwasslu.  Min għadu jaħseb li kien hemm xi sens f’dawk il-manifesti politiċi tagħhom qiegħed jiżbalja bil-kbir.  Il-materjaliżmu, it-tneħħija ta’ kull forma ta’ dinjità umana, l-eloġji għal forom differenti ta’ makkjavelliżmu u l-mibgħeda razzjali huma kollha żbalji.  Bħalma huwa wkoll barra minn loku l-ħsieb li l-Istat għandu jiġi qabel il-persuna umana, drittijiet fundamentali tiegħu jew li, f’disprezz lejn id-dinjità tal-persuna umana, kull bniedem tista’ teħles minnu għax sostitwibbli.

6.       Rigoni Stern huwa parti minn ġenerazzjoni ta’ bnedmin li sofrew ħafna.  Kull bniedem jgħaddi minn xi forma ta’ diffikultà.  Fl-aħħar tal-jum, jekk ikun għadu ħaj, jagħraf li jkun tbaskat aħjar.  Ġie ssudat f’dak li jgħid u jaħseb.  Biss, dawk tat-Tieni Gwerra Dinjija tant raw atroċitajiet li ma kien faċli xejn għalihom li jiġu lura għall-ħajja normali.  Għas-sanità intellettwali, ta’ kull jum.  Mistoqsi għala kien kiteb dan il-ktieb jgħid li għamel dan sabiex iżomm lilu nnifsu milli jitlef is-sanità tiegħu.  Fil-kitba, u fit-triq li hija tieħdok, iżżommok għaddej tagħraf lilek innifsek u dak li int.  Għalhekk, il-letteratura mondjali hija fortunatament mimlija b’kotba tajbin, ta’ bnedmin li messew b’idejhom l-atroċitajiet tal-gwerra u ħallew warajhom dokument li jneħħi kull sbuħija li xi bniedem jista’ jara fiha.

 *Dan l-artikolu deher matul is-sajf fl-Illum.