MUDELLI W IDEALI

1. F’ħafna, wieħed għandu jqabbel soċjetajiet varji. Dawk li għaddejna minnhom fil-passat u dawk li qegħdin ngħixu fihom fil-preżent. F’ħafna ninsabu f’dinja fejn it-teknoloġija qegħda tagħmel lill-bniedem inqas ħawtiel, inqas lest li jfittex, inqas mimli bil-ħerqa li jitgħallem u jsir jaf, salv dak biss li huwa għalih essenzjali. Nafu li dan huwa proċess li fih il-ktieb qed jitpoġġa iktar fil-ġenb. Kif nafu, naqsu dawk li jfittxu, jixtru jew jissellfu ktieb. Naqas, fuq kollox, l-Istat demokratiku li jkollu fil-prijorità tiegħu x-xiri akbar, ferm akbar, ta’ kotba u li jkollu poplu li huwa nfurmat. Darba fis-sena forsi nisimgħu bl-istatistika li xi librerija kellha xi żieda marġinali ta’ qarrejja imma huwa fatt li s-soċjetà tagħna qed tħalli warajha l-għerf. Tħalli l-boxxla fundamentali tagħha u għalhekk timxi ma’ kull riħ li jiġi.

Plutarch

2. Fost il-wirt ta’ għerf li d-dinja klassika għadditilna hemm kitbet dan il-bniedem. Jingħad li għex bejn is-sena 40 W.K. sal-120 W.K. u ismu hemm min jidentifikah bħala dak li ġej minn Chaeronea, jew Lucius Mestrius Plutarchus. Imma l-fatt jibqa’ li huwa responsabbli għal żewġ kotba importanti. L-ewwel, il-ħajjiet paralleli ta’ diversi bnedmin mid-dinja Griega u Rumana wara l-famuża Moralia. It-tnejn kotba mill-isbaħ u ntenzjonati mhux biss li jiġbru informazzjoni storika imma aktar minn hekk li jgħallmu lill-bniedem kif għandu jġib ruħu fil-ħajja ta’ kuljum. Forom varji ta’ dak li wieħed jista’ jqabbel ma’ ‘eroj’ li jiggwidaw lil dak li jkun. Dawk il-bnedmin li fil-preżent nara li s-soċjetà m’għadhiex tfittex jew tipprova ssib.

X’jgħid

3. L-awtur jispjega dan meta jiddikjara: “My intent is not to write history, but only lives. For, the noblest deeds do not always show men’s virtues and vices, but oftentimes a light occasion, a word, or some sport maketh men’s natual dispositions and manners appear more plain, than the famous battles won, wherein are slain ten thousand men, or the great armies, or cities won by siege or assault.” (L-intenzjoni tiegħi mhijiex li nikteb l-istorja, imma biss dwar il-ħajjiet. Għax, l-azzjonijiet l-aktar nobbli ma jurux dejjem il-virtujiet u d-difetti tal-bnedmin, imma ħafna drabi mument mhux tant importanti, kelma, jew xi aljenazzjoni juru aħjar il-bniedem fl-aspett naturali u fil-manjieri tiegħu, ferm iktar minn battalji mirbuħa, jew jekk mietu għaxart’elef persuna, jew il-battalji l-kbar, jew l-ibliet mirbuħa b’assedji jew attakk.) U f’dan, minn dak li rajt u qrajt jidher li għal ġenerazzjonijiet twal, irnexxielu.

Sekli

4. Għal sekli twal, awturi u bnedmin fil-ħajja, l-iktar dawk li kienu litterati, jaf jaqraw, ħaduh f’idejhom. L-ewwel ktieb ta’ Plutarch kien miktub tajjeb u popolari, mimli bid-deskrizzjoni tal-ħajjiet ta’ persuni importanti fid-dinja Griega u Rumana u wara, f’forma ta’ konklużjoni, dawn kienu jitqabblu. Taqra ħajjet Alessandru l-Kbir jew dik ta’ Ġulju Ċesri, jew il-ħajjiet ta’ Demostene u Ċiċerun u tarahom jitqabblu b’intelliġenza u għaqal politiku u uman. Proprju minħabba dan li ħafna mexxejja qrawhom. Diversi, bħall-Ġeneral u Imperatur Franċiż Napuljun Bonaparte (1769-1821), jingħad li kienu jġorruhom magħhom fil-kampanji belliċi u l-vjaġġi tagħhom. Diversi oħra kienu jassiguraw li l-uffiċjali militari tagħhom u wliedhom jinxeħtu jaqraw dan il-ktieb twil u voluminuż. Dan proprju għax l-awtur verament jirnexxilu jwelled f’diversi mhux biss rispett lejn il-passat imma aktar li wieħed jieħu direzzjoni. Eżempji tajba fuq naħa u gwida sabiex ma jittieħdux direzzjonijiet żbaljati li jkunu ħadu dawn il-mexxejja kbar.

Lista twila

5. Fil-fatt nafu li l-lista ta’ dawn il-bnedmin hija twila. Dan l-aktar għax fir-Rinaxximent reġa’ ġie skopert mill-ġdid. Fl-elenku hemm, fost l-oħrajn, Erażmu ta’ Rotterdam, li l-awtur iqiegħdu fit-tielet post wara l-Bibbja. Jew il-Qaddis Tumas More, Shakespeare, Montesquieu, Voltaire, Rousseau: ilkoll bnedmin li ġew influwenzati u li wara ħadu ħsieb jinfluwenzaw lil oħrajn warajhom. Dawk li qrawh fehmuh, l-ewwel meta jiddikjara: “Il vero uomo politico si affida invece alla parola, che è il mezzo più idoneo e congeniale per persuadere e governare il popolo.” (Il-politiku ta’ veru jrid jafda fl-abbiltà tal-kelma t-tajba, li hija l-mezz l-iktar indikat u konformi biex tipperswadi u tmexxi ’l-poplu.) Fit-tieni, li minn kliemu stess il-politiku għandu juża lingwaġġ dinjituż u li jgħolli ’l fuq il-bniedem lejn l-aħjar, lejn dak li huwa sewwa u mhux, minflok, imur għal dak teatrali jew bombastiku.

Illum

6. F’dan, numru ta’ drabi nisma’ lil min isemmi politiċi passati u jfaħħarhom. Hekk jixirqilhom. Ħafna li servewna kienu bnedmin ta’ stoffa u determinazzjoni. Ippreparati jaħdmu għal ideal veru u mhux għall-interess personali. Bnedmin li ġew huma wkoll iffurmati f’dinja li kienet tagħti ġieħ lil kitbiet bnedmin bħal Plutarch. Kitbiet il-letteratura klassika li tathom ħafna eżempji li setgħu jsegwu fl-imġieba tagħhom. Jieħdu toroq tajba u attenti milli jaqbdu dawk żbaljati. Nifhem f’dan li jista’ jkun hemm min jopponi għal kitbieti u jiddikjara li dak iż-żmien għadda. Jista’ jkun, imma nemmen dejjem aktar li hawn ġenerazzjoni ġdida ta’ bnedmin fil-ħajja pubblika li jridu u jixtiequ direzzjoni tajba.

Nemmen

7. Nemmen aktar li għadna fil-mument li mmorru lura u naqbdu dak li qabdu oħrajn. Nemmen li għandna dmir, fid-deżert li ninsabu fih, li nfakkru u nindikawlhom li hemm boxxliet tajba li jistgħu, jekk iridu, jsegwu. Nemmen li għandi dmir inkompli nitkellem u niddikjara minn fejn ġej u dak li jien. Il-bażi fl-għeruq tal-politika kulturali tiegħi li sa issa għadha ma telqitnix. Dawk li huma, fil-fatt, il-mudelli w ideali li jiffurmawna bħala soċjetà demokratika u li huma wkoll dawk li kapaċi jkomplu jkunu sodi għal futur politiku aħjar tagħna.

NITTAMAW FIL-FUTUR

1. Ċertament, pajjiżna għaddej minn diversi diffikultajiet. Uħud ser jirnexxilu jegħlibhom fil-preżent, imma ħafna oħrajn iridu viżjoni differenti, aktar fit-tul. Iridu dan għax jitolbu ħsieb sħiħ ta’ fejn sejrin, fejn ser inkunu u x’soċjetà rridu nibnu jew nikkonservaw. F’dan iż-żmien li ilni nservi fil-politika rajt ħafna tibdil isir. Ftit minnu kien ippjanat sew u pajjiżna ma kellux diffikultajiet biex jaċċċettah, anzi kien qiegħed jitolbu huwa stess. Tibdil ieħor li sar u li nisimgħu ħafna tifħir għalih sar b’reazzjoni. Hemm lista ta’ dak li ma ġiex aċċettat kif kellu, imma huwa ittollerat għax m’hemmx alternattiva fl-ideat li hemm bżonn bidliet fihom. Is-soċjetà tagħna hija waħda partikolari. Waħda li baqgħet soda fl-identità tagħha u fil-linja ta’ tradizzjonijiet u valuri Nsara li baqgħu ankri determinanti.

Tul il-ġimgħa

2. Nhar l-Erbgħa li għadda kelli x-xorti li nara l-aħħar pubblikazzjoni tiegħi tiġi għad-dawl fil-Kamra tad-Deputati, taħt il-patroċinju tal-Ispeaker Anġlu Farrugia. Kien unur u privileġġ għalija li jsir dan. Saru numru ta’ diskorsi preċiżi u mimlija messaġġi politiċi li l-okkażjoni serviet. Smajt għalhekk b’attenzjoni dak li ntqal minn Victor Camilleri, mill-ex Ministru Evarist Bartolo, mill-Onor. Robert Cutajar, il-Viċi Prim Ministru Chris Fearne u l-Ispeaker innifsu. Kull kelma fissret ħafna għalija f’dan il-mument partikolari f’ħajti. Biss ħassejt aktar dan waqt li kont qiegħed nirrealizza li d-data tas-7 ta’ Frar hija waħda feliċi. Hija hekk għax fiha, ħames mija u sitta u erbgħin sena ilu twieled bniedem li kitbietu għadhom jinqraw u jiġu studjati.

Tumas More

3. San Tumas More, kif qrajt tant tajjeb f’pubblikazzjoni li kienet saret mill-istess Speaker: “... kien bniedem għaref, kolt, avukat, statista, kittieb. Wieħed mill-imħuħ kbar ta’ żmienu, li kien iż-żmien tar-Rinaxximent, meta l-Ewropa reġgħet skopriet il-Klassiċi Griegi.” Proprju f’dan kien il-bniedem li kiteb il-famuż Utopia. Dak li llum, fis-soċjetà Maltija tagħna ma jinstemax daqshekk, imma li influwenza u għadu, għal min irid jaqrah, jista’ jiġi minnu influwenzat. Inkiteb f’mument partikolari u wara ħafna ħsieb. Alternattiva kuraġġuża għas-soċjetà li kien qiegħed jgħix fiha li kienet iddominata minn ċentralizzazzajoni tal-poter f’idejn il-monarka. F’idejn persuna waħda, li minnha jitlaq u jispiċċa l-poter tal-Istat. Kellu l-ideat tiegħu ċari ħafna u f’dan fittex paġna ġdida lejn il-futur. Fittixha fit-tama lejn il-futur.

Fl-istess żmien

4. F’dan, il-piż tal-ktieb huwa ikbar, meta wieħed jagħraf iqegħdu mal-ideat li kitbu Erażmu ta’ Rotterdam (li miet fl-1536) u Niccolò Machiavelli (1469-1527). Wieħed li jħares li jagħti l-pariri lil prinċep Nisrani u l-ieħor li jaċċetta dak li kien hemm għaddej fi ħdan ir-renjanti ta’ dak iż-żmien. More kellu l-viżjoni li jinqata’ minn kollox u jipprova jibni soċjetà differenti ħafna. Kemm irnexxilu nafu. Imma f’dan inkunu qed niżbaljaw jekk ma naċċettawx li l-ideat tiegħu influwenzaw u sabu ruħhom applikati differentement. Għax l-ideat it-tajba jistgħu ma jiġux implimentati immedjatament. Wisq inqas kif riedhom jew fassalhom f’moħħu min ħareġ bihom. Imma l-esperjenza turik li llum jew għada jseħħu, dejjem jekk huma effettivament tajba u jsibu politiċi li jridu jwettquhom.

Proprju f’dan

5. Is-sitwazzjoni politika preżenti f’pajjiżna f’dan qed titlob aktar mingħandna. Fil-kumplikazzjonijiet soċjali, ekonomiċi u demokratiċi li qed naraw huwa essenzjali li nħarsu ’l quddiem. Għandna l-isfidi li nħolqu hawn internament, li huma tagħna, nazzjonali. Dawk li sa issa ma jidhirx li qed isibu l-livell ta’ paċi u stabilità li għandna bżonn. Biss, hemm iktar f’dawk internazzjonali. Ix-xenarju fl-Ukrajna, f’Gaża u issa bl-attakki fuq in-navigazzjoni mhumiex sfidi faċli. Daqshekk ieħor jekk fl-Istati Uniti tal-Amerika naraw tibdil fil-linja politika tallum. Id-daqqiet li ġejjin għalina rridu nassigurak li nkunu nifilħu sew għalihom. Biex ikollna dan hemm bżonn ta’ iktar ħidma u diskussjoni politika bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra.

Forsi servejt

6. F’dan, nittama, naħseb li servejt sabiex ikun hemm aċċettat iktar il-prospett li ż-żewġ naħat tal-Parlament jidħlu fi djalogu aqwa. Il-botti u r-risposti tal-Ħadd jew ta’ matul il-ġimgħa jibqgħu weqfin hemm. Jistgħu jkunu konvenjenti biex juru attività, imma ħafna drabi sat-Tlieta filgħodu jkunu diġà “passato remoto”. Sfortunatament għad għandna, u f’dan għandna ninqatgħu minn dak li kellna, inħarsu iktar lejn xulxin fl-ideat li dan il-pajjiż għandu bżonn biex jibni iktar it-tama tiegħu lejn il-futur. Hawn bnedmin b’ideat. Hawn politiċi fuq iż-żewġ naħat li għandhom il-kapaċità li jidħlu f’dan il-proċess ta’ proposti u kontro-proposti. Naħseb li pajjiżna jikber, u mhux jiċkien politikament, meta juri li anke jekk aħna differenti fl-ideat, fl-ideoloġija, xorta kapaċi nwettqu proposti tajba. Proposti li l-pajjiż jitlob mingħandna.

Jitlob verament

7. Jekk aħna parti mill-klassi politika li nemmnu f’qalbna u f’moħħna li r-raġuni ma tridx forza, m’għandniex nibqgħu lura f’dan il-proċess. Dan, tul dawn is-snin li qiegħed inservi, żammejtu quddiemi. Mhux dejjem segwejt, imma meta għamilt hekk, kif inhuwa inevitabbli, żbaljajt. Għax il-ħidma tkun tajba meta ma tagħlaqx il-bibien tal-ideat, imma tassigurahom. Anke jekk ma taqbilx magħhom, trid tiddiskuti u turi r-raġunijiet tiegħek. Pajjiżna sar aħjar meta seħħ dan il-proċess demokratiku. F’dan, għalhekk, nibqa’ nemmen li dmiri huwa li nħares oġġettivament u mhux b’lenti partiġġjana.

Tamiet

8. Inħares lejn dak li jista’ jitwettaq tajjeb u ma nħallix għaddej dak li huwa ħażin. Pajjiżna għandu bżonn iktar paċi, iktar ġustizzja soċjali. Għandu bżonn viżjoni soda għall-futur tiegħu. Għandu, f’dan, iħares li jibni iktar it-tama lejn il-futur. Mingħajr it-tama l-bniedem ma jimxix ’il quddiem. Mingħajr dik it-tama li l-affarijiet isiru aħjar milli huma il-bniedem jitlef id-direzzjoni tiegħu. Għalhekk nibqa’ kommess u determinat li nippersevera sabiex bil-ħidma politika tiegħi inwettaq dan. Pajjiżna jixraqlu li kull bniedem jagħti sehmu sabiex ikollna futur aħjar. Jixraqlu li lkoll inkunu nistgħu nittamaw għall-futur.