IL-PAĊI BISS IĠĠIB IL-PROGRESS

1. F’ċerti mumenti, waqt li tkun qiegħed tisma’ l-aħbarijiet jgħaddilek il-ħsieb li l-bniedem ma tantx jitgħallem mill-iżbalji passati. Jieħu direzzjonijiet li oħrajn ħadu qablu, dawk li żbaljaw fihom. Jirrepeti mudelli li jidhru faċli u konvenjenti, iżda li magħhom iġibu effetti xejn tajba. It-toroq tal-eventi tad-dinja, iktar u iktar illum, iridu jiġbdu lejn distruzzjoni varja. Tkissir ta’ dak li għandna f’isem xi proġett li la huwa mfassal u wisq inqas maħsub. Il-kotba tal-istorja u l-lezzjonijiet varji li joħorġu minnhom jiġu kontinwament injorati. Anzi, fir-realtà, għalkemm jeżistu jidher iktar li mhumiex, b’xi mod, ikkonsultati. Jidher minflok, f’uħud, f’dawk li jafu u li xorta jieħdu l-istess linja, li jibqgħu jilludu ruħhom li ser jirnexxu fejn oħrajn ma rnexxewx.

Formoli ta’ distruzzjoni

2. Jinqabdu linji ta’ ħsieb li fil-fatt irendu biss l-effett dirett u qawwi li wieħed jidħol fid-deżert u flok jiġi mmexxi minn Mosè jifhem li huwa l-Farawni li huwa l-kap. Flok sejrin lejn Ġerusalemm, sejrin iktar induru f’art imwarrba u arida. Waħda li ma tħares lejn xejn, salv li jmutu aktar bnedmin u li minnha titwieled iktar aridità u sterilità ta’ dak li jkun qiegħed isir. Il-prospett tal-futur jitnemnem u l-bnedmin jibdew jirrassenjaw ruħhom li m’hemmx alternattiva għall-ħajja u għall-eżistenza tagħhom. Jipparkjaw ruħhom fil-ġenb, mingħajr tama, u anzi iktar fil-kunċett sħiħ li dik hija li jistgħu jistennew, u xejn aktar. Trid forza differenti u li lesta tibdel biex il-futur jerġa’ jitwieled verament f’qalb u f’moħħ il-bniedem.

Inkabbru l-ħajja

3. Min-natura tiegħu, il-bniedem mhuwiex dak li jħobb id-distruzzjoni. Mhuwiex dak li jieħu gost iċapċap favur il-gwerra. Dik il-forza li toqtol bnedmin oħra, ħafna drabi innoċenti, u tfarrak dak li ħa sekli sħaħ biex inbena. Anqas huwa dak li jifraħ meta jara l-ambjent ta’ madwaru jiġi sfreġjat. Wisq anqas dak li tinżillu tajjeb li jisma’ lill-oħrajn jużaw kliem ta’ mibgħeda, ta’ ħdura u ta’ disprezz lejn l-oħrajn. Il-bniedem jippreferi atti tajba u li minnhom wieħed jista’ jibni futur. Jippreferi lil min jaħdem u li jkollu xogħolu mingħajr għelt. Mingħajr ma jkun fih żball. Jippreferi passi ta’ progress mingħajr distruzzjoni. Imma din mhijiex il-kwalità li qed tmexxi numru ta’ mexxejja f’din id-dinja li qed ngħixu fiha preżentement.

Generare Libertà

4. Ktieb ippubblikat reċentement din is-sena jmiss direttament dan il-punt. Chiara Giaccardi u Mauro Magatti jiddiskutu fih proprju dan: kif għandna nkabbru l-ħajja mingħajr ma neqirdu d-dinja. Kemm hemm eżempji tajba li jifirdu mexxejja li qabdu t-triq tad-distruzzjoni minn dawk li jkabbru l-ħajja. Dawn il-varji li bil-ħidma tagħhom bnew pajjiż u assigurawlu futur. Punti ta’ riflessjoni f’dinja fejn għandna proċess ta’ gwerer li ma jridux jieqfu. F’pożizzjoni li trid tkompli tikber u li magħha trid iġġib iktar tifrik u mwiet. F’sitwazzjoni li trid tifrex aktar lilha nnifisha sabiex tinvolvi aktar stati demokratiċi f’din il-linja li twassal lejn instabilità u tkissir ta’ kull avvanz soċjali jew ekonomiku. Fejn l-istati liberi qed jipprospettaw li jżidu iktar l-infiq tagħhom fuq l-armamenti. Flok żvilupp nikkontribwixxu għal proċess ta’ distruzzjoni.

Żewġ gwerer

5. F’dan huwa iktar ċar li fl-aġenda u l-prijorità nazzjonali u internazzjonali jridu jsiru ferm iktar sforzi diplomatiċi sabiex dak li hu għaddej f’Gaża u fl-Ukrajna jieqaf. Huwa minnu li d-dinja paċifika għandha quddiemha żewġ bnedmin li nxeħtu f’toroq li ma jistgħux iwasslu għal xejn salv għal iktar inkwiet. Żewġ xenarji differenti fiċ-ċirkostanzi partikolari tagħhom imma li t-tnejn qed ikissru dak kollu li d-dinja tirrappreżenta u tiggarantixxi. Biss, sija Binyamin Netanyahu, kif ukoll Vladimir Putin, mit-tnejn minnhom jiddependi jekk din il-mewġa ta’ distruzzjoni tiqafx. It-tnejn għandhom responsabbiltajiet legali u morali kbar fuqhom. It-tnejn qed ikomplu jwebbsu rashom f’sitwazzjoni fejn issa ma tistax fl-aħħar tiddikjara li dak li qed iwettqu jista’, b’xi mod, jiswa għal xi ħaġa li se ġġib il-progress għall-poplu tagħhom.

Distinzjonijiet

6. Hemm min irid jiddistingwi fiż-żewġ xenarji u hemm punti ta’ differenza. Biss, id-dożi qawwija ta’ suppervja li qed naraw ma jippermettulniex dejjem li niddistingwu. Binyamin Netanyahu forsi jista’ jċedi iktar għall-pressjoni li qed issirlu minn diversi pajjiżi. Bi Vladimir Putin issa iktar diffiċli biex tasal miegħu. Imma anki dawn l-inizjattivi, kemm dawn huma effettivi jiddependi mis-saħħa li qed tintuża. Argumenti u passi sabiex it-tnejn jifhmu li l-massakru li għaddej għandu jieqaf. U ċertament iktar għal Binyamin Netanyahu li jifhem li jekk ma jridx iħalli lil pajjiżu f’dan ix-xenarju kostanti ta’ attakki għandu jħares lejn it-twaqqif veru ta’ Stat Palestinjan. Jifhem iktar li l-prospett tal-progress li l-pajjiżi ta’ madwaru fehmuh. Fehmu li fid-djalogu u l-paċi javvanzaw ’il quddiem il-bnedmin. Dawn huma t-toroq soċjali, kulturali u ekonomiċi li jiggarantixxu l-paċi fid-dinja u li minnhom tinbena l-ikbar sigurtà tal-progress li ma jiqafx fl-ideat, fl-istituzzjonijiet u l-karattru tar-razza umana.

Fejn sejrin

7. F’dan kollu huwa iktar ikkumplikat dak li sejrin għalih. Is-sena d-dieħla, jekk ma jinbidel xejn, f’dan il-prospett ser ikun hemm iktar distruzzjoni. Ninnota li l-passi li qed jittieħdu minn diversi Stati ma jwasslux lejn dak li ser insibu quddiemna. Jekk il-prezzijiet għolew minħabba dawk il-gwerer daqshekk ieħor ser ikomplu, proprju għax mhumiex qegħdin jieqfu. Ser tidħol b’aktar saħħa l-mentalità u l-linji ekonomiċi li jakkumpanjaw gwerra. Ser immissu ma’ aktar tbatija diretta lill-popli Ewropej, aħna ċertament inklużi. Ser naraw dak li naħsbu li ma jistax jintmess, jikkrolla. Ser naraw inqas passi ta’ progress u ser ikollna nikkonċentraw aktar f’li nżommu dak li għandna għaddej. Proċess li miegħu jġib iktar diffikultajiet lil kull persuna, b’mod partikolari u aktar lil min qiegħed l-iktar ’l isfel fis-soċjetà tagħna.

Pjan fit-tul

8. F’dan kollu huwa iktar u iktar importanti li nifhmu r-realtà u nibnu programm u pjan lejn dak li ġej. Min qiegħed jilludi ruħu l-kontra ser isib ruħu jmexxi poplu fid-deżert. Min jaħseb li dan mhuwiex ser imissna direttament, iktar u iktar. Pajjiżna għandu d-dimensjoni tiegħu, imma dan ma jfissirx li ser jgħaddi kollox mingħajr ma jmissu. Anzi, f’dawn iż-żminijiet irridu nifhmu aktar li għandna sehem x’nagħtu. Għandna dak li nkunu vuċi kostanti kontra din il-forza ta’ distruzzjoni li hi għaddejja. Inkunu fost dawk li ma jiqfux jinsistu fid-dinja li bil-paċi biss li tista’ tassigura l-progress. Fiha biss inħarsu biex inkabbru l-ħajja mingħajr ma neqirdu d-dinja.

Dawk li jobdu, josservaw

1.    Fid-dibattiti politiċi u fil-konvinzjoni ta’ dak li huwa l-aħjar għall-poplu, id-demokrazija tibqa’.  Tibqa’ l-aqwa sistema li biha tmexxi ‘l-bnedmin fit-toroq tagħhom f’din l-art.  Anzi, għalina bħala Demokratiċi Nsara, nagħtuha valur politiku ikbar.  Mhix is-sistema li tieħdok fil-poter u wara tmexxi bl-id tad-dittatorjat.  Hija dik li trid tiġi protetta b’żewġ mekkaniżmi: dawk legali u dawk li jassiguraw li min imexxi l-pajjiż ikollu fih il-konvinzjoni li d-demokrazija trid tiġi protetta bl-għeruq u x-xniexel.  Bil-vantaġġ ikbar għalina li għandna kostituzzjoni li hija miktuba u li tiggarantixxi d-demokrazija.  Hija l-qafas u l-istruttura tagħha imma hemm, kif qednaraw, il-bżonn ta’ iktar.

Kif tgħallimna

2.    Ta’ studenti universitarji kien ikollna d-dubju fuq il-bżonn ta’ kostituzzjoni miktuba.  Kittieba u awturi li kienu jħobbu u jammiraw ħidmet ir-Renju Unit kien ikollhom it-tentazzjoni jippruvaw jipperswaduna li hija l-aqwa sistema.  Mhux biss, imma li dawk il-popli li kitbuha kellhom jagħmlu hekk għax mhumiex proprju demokratiċi, u allura jridu li jkollhom kostituzzjoni miktuba biex tikkontrollahom.  Mentri f’dak il-pajjiż li ħadna l-indipendenza minnu, kollox kien ser jimxi tajjeb, u anzi, mingħajr l-ixkiel tal-kitba.  Kienu jafu kif iġibu ruħhom u ma kinux ser jiksru l-prinċipji demokratiċi għax il-liġi hija mnaqqxa f’qalhom.  Ngħid grazzi li tgħallimna wkoll il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tal-Amerika, għax fhimna li meta tkun miktuba tkun superjuri, tnaqqas mill-abbużi u kapaċi tikkontrollahom.

Norberto Bobbio

3.    Dan il-ġurista magħruf, f’wieħed mill-kitbiet tiegħu jiddibatti x’inhuwa l-aħjar għal soċjetà.  Jistaqsi: “Qual è il governo migliore: quello delle leggi o quello degli uomini?” (Liema huwa l-aħjar gvern: dak tal-liġijiet jew dak tal-bnedmin?).  Wara diskussjoni mill-iktar interessanti b’kitbet awturi u filosfi, fosthom Platun, Aristotli u Sokrate jikkonkludi.  Jiddikjara li huwa tal-opinjoni li l-preferenza tiegħu tmur għal gvern tal-liġi, u mhux tal-bnedmin.  Jiġġustifika aktar dan, hekk: “È proprio perché non ho dubbi, posso concludere tranquillamente che la democrazia è il governo delle leggi per eccellenza.  Nel momento stesso in cui un regime democratico perde di vista questo suo principio ispiratore, si rovescia rapidamente nel suo contrario, in una delle tante forme di governo autocratico, di cui sono piene le narrazioni degli storici e le riflessioni degli scrittori politiċi.”  (U għax m’għandix dubju, nista’ nikkonkludi bi trankwillità li d-demokrazija hija l-gvern tal-liġijiet per eċċellenza.  Fil-mument stess li reġim demokratiku jitlef dan il-prinċipju li jispirah, jinqaleb kollox fil-kuntrarju, f’waħda mis-sistemi awtokratiċi li l-istorja u l-kitba politika hija mimlija bihom.”)

Ġejna fi kliemu

4.    Proprju għalhekk tajjeb li wieħed jipprepara ruħu qabel jidħol fil-politika u tul iż-żmien tagħha.  Jipprepara bil-qari, bil-kitba u bir-riflessjoni.  Politiku jrid formazzjoni u mhux sempliċement immaġini.  Iktar u iktar meta jkun niexef mill-esperjenza tal-ħajja u tal-bnedmin.  Iktar u iktar meta jkun niexef mill-esperjenza tal-ħajja u tal-bnedmin.  Iktar meta jkun ‘vulnerabbli’ għal min irid jużah.  Proprju quddiem dan naraw li dak li seħħ f’pajjiżna huwa parti sħiħa minn din il-linja storika.  Biss, aħna għandna l-vantaġġ ta’ kostituzzjoni miktuba, li maż-żmien ġiet imsaħħa proprju minħabba n-nuqqasijiet tal-bnedmin li mexxew lil dan il-pajjiż.  Is-sistema taħdem għax il-liġijiet kostituzzjonali huma ‘l fuq mill-bnedmin.  Jiggarantixxu dak li bnedmin fil-politika jinsew li huma frott id-demokrazija u li m’għandhomx poteri superjuri li jaġixxu l-kontra.  Jaġixxu biex b’għemilhom, fil-fatt iċekknu, u mhux ikabbru d-demokrazija.

Fejn mhix miktuba

5.    Hemm pajjiżi fejn m’għandhomx kostituzzjoni miktuba.  U hemm dawk li, għax mhumiex leali lejn id-demokrazija, jaġixxu f’toroq li m’għandhomx.  Dak li rajna taħt Boris Johnson u dak li qed naraw taħt Binyamin Netanyahu.  Żewġ pajjiżi li m’għandhomx il-konfort tal-kostituzzjoni miktuba u, mingħajr ma jridu, flok jissudaw gvern bil-liġijiet qed imorru lejn dawk tal-bnedmin.  Fl-editorjal tal-ġimgħa li għaddiet, f’The Economist dan ingħad ċar ħafna.  Il-Gvern qiegħed jipprova jgħaddi liġijiet li, fil-fatt, ser iġibu l-poter tal-qrati li jikkontrollaw liġijiet anti-kostituzzjonali fix-xejn.  Huma jgħidu hekk: “The reforms are a bad solution to a real problem.  Israel has no written constitution.  For decades, however, the Supreme Court has asserted that some “basic” laws amount to a quasi-constitution it can enforce, overruling the Knesset.”  (Ir-riformi proposti huma soluzzjonijiet żbaljati għall-problemi veri.  Iżrael m’għandhiex kostituzzjoni miktuba.  Għal għexieren ta’ snin, il-Qorti Suprema asseriet li hemm numru ta’ liġijiet “bażiċi” li jammontaw għal kważi-kostituzzjoni li tista’ tapplika u tħaddem kontra liġijiet żbaljati tal-parlament, il-Knesset.)

Boris Johnson

6.    L-istess qed naraw fir-Renju Unit b’dak li għaddej quddiem il-Kumitat tal-Privileġġi parlamentari.  F’sistema li batiet sew biex tirreaġixxi għal dak li Johnson kien qiegħed iwettaq fi spirtu u aġir xejn wisq demokratiku.  Jonathan Freedland, f’artiklu li deher is-Sibt li għadda f’The Guardian jiddibatti dan, u jibda billi jistaqsi: “How do you drain the political life from the brand of nationalist-populist leader that has dominated politics across the democratic world in recent times?”  Iktar u iktar meta politiċi bħal dawn jippruvaw ipinġu ruħhom vittmi tas-sistema.  Anzi, aħjar hekk: “that he is a victim of liberal prosecutors and an illegitimate system; thathis legal woes are, in fact, a deep-state, elitist coup against him, the tribune of the people.”  (li huwa vittma ta’ prosekuturi liberali f’sistema illeġittima u li l-inkwiet legali tiegħu huwa fil-fatt minn rewwixta elitista kontra tiegħu, it-tribun u d-difensur tal-poplu.)

F’pajjiżna

7.    Għad għandna dawk li jieħdu l-lezzjonijiet il-ħżiena tal-istorja u jaħsbu li ladarba tiġi elett tista’ taġixxi kif trid u timita politiċi bħal dawn.  Li tista’ tmur kontra d-demokrazija u l-liġijiet li jsostnuha.  Il-Qrati tagħna għandhom il-poteri tagħhom, imma hemm ukoll żoni fejn hija l-politika stess li trid issolvi l-problemi.  Ħafna drabi mexxejja li jsiru, jew li jaqbdu t-toroq awtokratiċi jridu jkunu dawk ta’ madwarhom biex ineħħuhom u ma jħalluhomx ikomplu jagħmlu ħsara lis-sistema.  Kif jingħad tajjeb minn Freedland: “The courts can’t do it; even votes can’t always do it.  The power, and responsibility lies with those who acted as their enablers.  The grim truth is that, too often, the only people who can bring down these terrible men are the ones who put then there in the first place.”.  Proprju għax id-demokrazija hija l-gvern tal-liġijiet per eċċellenza li rridu nkomplu naħdmu sabiex nibqgħu stat demokratiku b’mexxejja li jobdu u josservaw il-liġijiet.