PARTI MINN DAK LI AĦNA

1. F’dan il-proċess twil li ninsab fih magħkom, ta’ ideat u kitbiet dwar bnedmin, kotba u kultura politika varja u li tmiss ma’ ħafna iktar milli wieħed jaħseb. F’dan insib x’jispirani u anki jiggwidani. Forza ta’ riflessjoni u awtokritika ta’ dak li hemm bżonn fis-soċjetà attwali tagħna u f’dak li fil-fatt huwa rilevanti għal kull waħda passata u futura. Gwida għal min irid iservi fil-kamp politiku. Anki dawk li jidħlu maqsuma bejn dak li jaqbel lilhom u dak li huwa fl-interess tal-oħrajn. Il-politika fiha l-ikbar valur meta ssir għall-ġid komuni. Kif dik il-linja tintilef wieħed jara tnaqqir u tnaqqis f’dak li nsejħu t-tessut demokratiku. Xi drabi l-analoġija ma’ siġra hi forsi aħjar. Fis-sens li meta tieqaf issaqqiha jew tittraskuraha, inevitabbilment tmur lura. Trid attenzjoni kostanti u għalhekk tirnexxi bħala dik li għandu jkun il-poter f’idejn il-poplu.

F’dawn iż-żminijiet

2. F’dinja li fiha qed naraw kif bnedmin varji ġew ittantati f’toroq li ma kellhomx. Dawk li fil-poter ekonomiku jew politiku ġibdu lilhom infushom f’aġir abbużiv u illegali qam ukoll punt interessanti. Dak li jistaqsi mill-ġdid għal min isiru l-liġijiet. X’wassal bnedmin qabilna, qabel is-sistema demokratika tagħna. Anzi, iktar aħjar, għal-liema skop ilkoll fil-fatt naħdmu. Jude Wanga, dan ix-xahar tikteb f’The London Review of Books artiklu bit-titlu The Centre Shrinks. Fejn tgħidilna: “Most MPs have never had to live like the people they legislate for.” (Ħafna deputati qatt ma għexu bħall-bnedmin li jilleġislaw għalihom). U tispjega hekk: “Politics isn’t something they came to after seeing how the country works. Politics is what they did instead of learning how the country works. When they talk about ‘ordinary people’ they invariably mean people they don’t know.” (Il-politika mhijiex xi ħaġa li waslu għaliha wara li raw kif jaħdem il-pajjiż. Il-politika hija dik li wettqu minflok tgħallmu kif jaħdem il-pajjiż. Meta jitkellmu dwar il-bniedem ‘ordinarju’, mingħajr dubju jitkellmu dwar dak li ma jafux.) Punt ta’ ħsieb u fl-istess ħin tluq lejn dak li għandna fil-fatt nużaw bħala regola u kejl lejn liġijiet tajba. Tajba fis-sens li huma dawk li jixirqu lill-persuni li nirrappreżentaw.

Federiku II

3. F’dan qiegħed naqra dak li kiteb l-istoriku differenti Gabriele Pepe (1899-1971) fit-trattat Lo stato ghibellino di Federico II (1951). Wara li taqra dwar Karlumanju, interessanti taqra dak li l-Imperatur tar-Rumani, dak magħruf jew deskritt bħala ‘Stupor Mundi’ wettaq. Dak l-iben li twieled minn omm li kienet fl-erbgħin sena tagħha, li wellditu f’tinda fi pjazza sabiex ma jkunx hemm dubju dwaru. Dak li fl-aħjar tiegħu, fil-qawwa politika l-iktar soda fehem li l-liġi hija strument mhux biss għalih imma sabiex ikun hemm affermazzjoni tas-sewwa u l-ġustizzja. Ħafna mexxejja huma fiż-żmien identifikati mar-regoli legali tagħhom. Mingħajr dubju, l-Imperatur Ġustinjanu (482-565 WK) b’dak li wara sar magħruf bħala l-Corpus Juris Civilis u Napuljun Bonaparte (1769-1821) bil-famuż Kodiċi Ċivili.

Liġi għall-poplu kollu

4. F’dan aktar, Pepe jfakkarna li diversi mexxejja fehmu li l-liġi hija wkoll missjoni ta’ unità. Dawk il-prinċipji morali u ta’ ordni pubbliku li jġibu f’daqqa pajjiż u renju. Federiku II dan fehmu huwa wkoll bħal dawk ta’ qablu u dawk li ġew warajh. F’dak il-mument diffiċli u progressiv li kellu quddiemu dan il-ħakkiem jikteb hekk: “Le Costituzioni non furono rese obligatorie in tutto il Regno, per il fatto che Federico avesse già nel 1231 la coscienza di un’unità politica di attuarsi per mezzo dell’unità delle leggi, ma perché aveva l’esperienza dei pericoli che costituivano per la sovranità regia gli statuti muniċipali. Ma è verissimo invece che le Costituzioni contribuirono al rafforzamento dell’unità politica del Regno.” (Il-liġijiet ma kinux saru obbligatorji fuq ir-Renju kollu, minħabba l-fatt li Federiku kellu diġà, fl-1231, l-għarfien ta’ unità politika li trid titħaddem permezz ta’ liġijiet uniformi, imma għax kellu l-esperjenza tal-perikli li l-liġijiet muniċipali kellhom fuq is-sovranità tiegħu. Imma fuq l-oħra fil-fatt huwa mill-iktar veru li l-Liġijiet assiguraw it-tisħiħ tal-unità politika tar-Renju sħiħ li rnexxielu jiġbor u jżomm.)

Awtur

5. Pepe f’dan il-ktieb iressaq diversi osservazzjonijiet dwar Federiku II. Senjatament kif qed naraw fil-ħidma leġislattiva tiegħu u dan iktar fid-domanda li tlaqna biha qabel. Huwa jikteb hekk: “Se è vero che le idee non cascono dal Cielo, tanto meno ne cascano, tranne il caso di Mosè le leggi: la loro origine è molto terrestri. La visione ancora poco Chiara dello Stato come pienezza di sovranità come razionale sorgente di pace e di giustizia, concezione che nasceva dalla tradizione romana imperialistica, attraverso la cultura romanistica dei consiglieri di Federico; il bisogno che le nuove classi borghesi sentivano di uno stato utilitario autonomo laico e non guerriero feudale. Un ordine pacifico e forte.” (Jekk huwa minnu li l-ideat ma jaqgħux mis-smewwiet, salv fil-każ tal-liġijiet ta’ Mosè, hekk ukoll dawk ta’ Federiku ma waqgħux mis-sema; l-oriġini tagħhom huma mid-dinja. Il-viżjoni f’dak il-mument mhux daqshekk ċara tal-Istat bħala saħħa sħiħa sovrana, bħal fonti loġika ta’ paċi u ġustizzja, kunċett li jitwieled mis-saħħa Rumana imperjali permezz tal-kultura Rumana tal-kunsilliera ta’ Federiku; il-bżonn ta’ klassijiet tal-borgeżija li ħassew il-bżonn ta’ stat utilitarju awtonomu, lajk u mhux gwerrier.)

Sub quadam lege

6. Il-punt huwa dak li kull persuna huwa mill-bidu tal-umanità soġġett għal-liġijiet. F’dan Federiku jfakkarna li anki Adam u Eva hekk kienu. Dawk li kisru l-liġi li ġiet indikata għas-sewwa tagħhom. Aħseb u ara llum wara tant sekli. Wieħed jibqa’ jirrifletti kif anki hawn, f’dawn il-gżejjer, nibqgħu naħsbu li hemm uħud li għax viċin, jew fil-poter, jistgħu ma jkunux marbuta mal-liġi. Jistgħu jkun ’l bgħid mis-sewwa u l-pariri li d-demokrazija kif għandha tkun, tagħti. Stat modern, attwali, veru u ġust irid jibda mill-ħsieb li l-liġijiet huma għall-bnedmin, mhux għall-oġġetti. Għal dawk kollha li twieldu bid-dinjità umana proprja tagħhom. F’dan nibqa’ iktar lura minn dawk li jridu jew jaħsbu li s-soluzzjoni għad-demokrazija tagħna hija dik li jkollna deputati “full-time”. Mhijiex proprju għax biex taħdem u tfassal liġijiet tajba trid tkun taf il-bnedmin li qed isiru għalihom. Dan Federiku II kien jafu u f’dan spjegat tajjeb Wanga meta ddikjaratilna l-periklu li rridu naħarbu, li: “Most MPs have never had to live like the people they legislate for.” Nittama li dan nifhmuh għax huwa parti minn dak li aħna.

ELF, MITEJN U TNAX-IL SENA ILU

1. Fil-proċess tal-istorja umana, dik li tħares lejn dak li seħħ u kif hekk fl-eventi partikolari tagħha hemm bnedmin li jżommu l-pożizzjoni tagħhom. Dawk li tiltaqa’ magħhom meta tkun għad fl-iskola primarja jew sekondarja u jibqgħu miegħek. Tiftakar fihom u fl-istess ħin jiġbdulek interess. Dawn f’kuntrast mal-ismijiet ta’ mexxejja jew ħassieba varji li jew tisma’ bihom u taqra dwarhom imma tinsihom, inkella dawk li tiskopri aktar ’il quddiem. F’dan ninsab grat għall-formazzjoni ekukattiva li ħadt, għalkemm nammetti li tulha kelli għatx għal iktar. Ċerti drabi, flok ħassejtni qiegħed nimrah aktar, sibtni wieqaf ma’ dak li ma tantx kien jinteressani. Imma f’dan xorta sibtni, minn dak li l-għalliema, il-kotba u l-ġurnali varji għaddewli, miexi ’l quddiem.

Wieħed partikolari

2. Niftakarni f’dan naqra u nerġa’ naqra artiklu twil dwar ħajjet Charlemagne (Karlumanju) (748-814 WK). Ħajtu, għemilu, kif kien jaħdem, jaqra u jqatta’ l-ġurnata. Kienu kitbu li kien qasam il-ġurnata fi tlieta. Tmien sigħat qari, tmienja eżerċizzju, u l-oħrajn irqad. Persuna dixxiplinata u li ġiebet lura l-ordni u l-għaqda ta’ diversi partijiet tal-Ewropa. Dak li kien il-mexxej tal-Franki u li fil-Milied tas-sena 800 ġie nkurunat Imperatur. Niftakarni nara l-varji kitbiet dwaru u l-ħsieb li telaq minn iben mexxej u gwerrier li assigura li jitgħallem jikteb u jaqra. Il-firma tiegħu tant partikolari kont ippruvajt ukoll nimitaha fil-pożizzjoni distinta tagħha. Karattru interessanti li saħħarni għal ħafna u li segwejtu kemm stajt.

Kotba varji

3. Wara kont xtrajt il-ktieb tal-istoriku kontemporanju Einhard (775-840 WK), The Life of Charlemagne. Qrajtu, huwa mimli b’informazzjoni u ammirazzjoni. Ħajtu ġiet ukoll f’hekk marbuta u mmexxija għal idejna ma’ dik ta’ dan l-Imperatur tant kbir. Anzi, inħoss li mertu ta’ din il-kitba, l-attenzjoni baqgħet ħajja u attwali. Baqgħet rilevanti u ebda storiku sussegwenti ma seta’ b’xi mod jinjora. Fil-fatt nammetti li sibtni b’numru ta’ kitbiet li fihom kull darba hemm referenza u riferenza għalih. Ħadd ma jinjorah, għalkemm mhux kulħadd jagħtih l-istess piż jew importanza. Proċess li ma jdejjaqniex għax fil-fatt mhux biss issiġillah f’dak li kien, imma wkoll serva sabiex oħrajn wara jivverifikaw dawn il-fatti li ġew miktuba minn Einhard. Peter Munz (1921-2006) jikteb proprju hekk: “The history of the history of Charles began with Einhard’s Life. There is much solid history in Einhard and it is in conceivable that any historian of Charles’s regin could ever think of dispensing with his work.” (L-istorja tal-istorja ta’ Karlumanju tibda mill-ħajja ta’ Einhard. Hemm ħafna fatti veri f’Einhard u huwa inkonċepibbli li xi storiku ta’ Karlumanju jista’ b’xi mod iwarrab fil-ġenb).

L-Imperu

4. F’dan kont fortunat li ġew f’idejja l-ewwel il-ktieb tal-istoriku Belġjan Henri Pirenne (1862-1935) bl-isem Mahomet et Charlemagne (bl-Ingliż Mohammed u Charlemagne). Kitba mill-iktar sabiħa dwar il-moħħ ta’ dan il-bniedem straordinarju f’ħidmietu. Waħda li l-awtur lesta mingħajr ma laħaq ippubblika. Ktieb li ibnu Jacques Pirenne (1891-1972) ħa ħsieb u li kien, u li għadu, suċċess. Ftit wara f’dan, fir-riċerka li nħobb nagħmel fil-Librerija tal-Università, li fiha diversi kotba għad-dispożizzjoni. Ħafna, li ċerti drabi niskanta kif ma jiġux mislufa u moqrija, u jibqgħu jiġbru t-trab jistennew. Hemm preżenti fruntieri kbar ta’ ideat, li nibqa’ dejjem iktar ferħan meta jiġu f’idi u nħossni parti minn dak il-proċess akkademiku u kulturali li m’għandniex nabbandunaw.

Oħra

5. Fuq dan issellift, l-ewwel il-ktieb tal-istoriku Taljan Gabriele Pepe (1899-1971), Un problema storico: Carlo Magno (1952). Wieħed mimli riflessjonijiet u li mexxieni sabiex mhux biss f’dan, imma li mmiss mal-ktieb l-ieħor tiegħu Lo stato ghibellino di Federico II (1951), li nittama li ma ndumx ma naqra. Imma aktar f’dan ġie f’idejja, mill-istess xkafef, il-ktieb tal-istoriku Awstrijak Heinrich Fichtenau (1912-2000), The Carolingian Empire (1957). Dak li ntlift naqra fit-tul u fil-paġni mill-isbaħ li fih. Għax għalkemm hemm ħajjet l-Imperatur u kif għex bil-passi li nafu bihom, hemm iktar. Hemm studju iktar profond u spjegazzjoni tal-kuntest storiku li fih kien qiegħed jaġixxi.

Ibda

6. Hemm żewġ punti li jmexxuna f’dan. L-ewwel: iċ-ċentralità ta’ dan il-bniedem f’dak il-perjodu. Il-Kapitolu Charles the Great jibda proprju hekk: “No man’s stature is increased by the accumulation of myths, and nothing is detracted from genuine historical greatness by the consideration of a man’s purely human side. In order to analyse an epoch it is necessary to analyse the man who was at the centre, who determined its character and who was, at the same time, shaped and determined by it. It is therefore not mere curiostiy but an endeavour to fulfil the historian’s task if we strive to pierce and get behind the myth that has surrounded the figure of Charles.” (Ebda statura ta’ bniedem ma tiżdied b’kumulu ta’ miti, u xejn ma jitnaqqaslu mill-kobor storiku veru billi wieħed iħares biss lejn l-aspett uman. Sabiex tiġi analizzata epoka huwa neċessarju li tifhem il-bniedem li kien fiċ-ċentru, li fassal il-karattru u li kien, fl-istess ħin, imsawwar u determinat minnha. Għalhekk mhijiex biss kurżità imma missjoni li twettaq ħidmet l-istoriku jekk nippruvaw nifhmu x’hekk wara l-miti li kienu akkumpanjaw lil Karlu.)

It-Tieni

7. Fit-tieni punt hemm l-ispjegazzjoni ta’ dak li wassal sabiex il-Papa Ljun III (minn Diċembru 795 sal-mewt tiegħu f’Ġunju 816) sabiex jinkurunah Imperatur. Il-pożizzjoni tiżviluppa fl-isfond tal-preżenza tal-Imperu Biżantin f’Kostantinopli. F’lejn min il-Knisja Kattolika u l-Papa setgħu jduru għall-protezzjoni. Il-Franki fil-poter Karolingu kienu f’dan dawk li għażlu li jkunu Kattoliċi. Dawk li għażlu li jiddefendu l-Fidi. L-awtur fil-fatt jindika li Karlumanju kien influwenzat b’kitbet Santu Wistin fil-ktieb De Civitate Dei f’dak li mexxej Nisrani bħalu kellu d-dmir iwettaq fid-dawl tal-wirt li l-kultura Kristjana tagħti. Ikompli jfakkarna li l-bini li l-aħħar Imperatur tal-Lvant fl-Italja, Ġustinjanu l-Kbir ħalla f’Ravenna influwenzah f’dak li bena għalih f’Aix-la Chapelle. It-tielet, fl-għarfien li billi kif jikteb: “Even since the year 754, when the papacy had made them ‘protectors of the Roman Church’, the Carolingians have considered themselves, among kings, specially chosen by God.” (Mis-sena 74, meta l-Papa ħatarhom ‘protetturi tal-Knisja Rumana, il-Karolingi kkunsidraw irwieħhom, fost ir-rejiet, maħtura u magħżula mill-Ħallieq tagħna.)

Meta kont iżgħar

8. Filwaqt li qabel l-inkurunazzjoni ta’ Karlumanju fil-Milied tas-sena 800 kienet għalija tidher aktar parti minn ambizzjoni personali tiegħu, illum nifhem sfond ieħor. Dak li seħħ juri iktar li l-Papa Ljun III riedu jinħatar Imperatur biex ukoll jinqata’ mill-Orjent, u fl-istess ħin assigura li ċ-ċerimonju tkun preċiż bħal ma kienet dik tal-Imperaturi Rumani Nsara passati. Ried li jkun ċert li ma jiġix ikkritikat minn dak iċ-ċentru ieħor Nisrani sabiex ikun ċar li sar u ġie stabbilit wara tant sekli fil-punent “Imperium Christianum”. L-awtur jiddikjara hekk: “Thus Charles was declared emperor of Christendom. From now on he considered himself a true emperor, no longer inferior to any of the earlier emperors of the east.” (Għalhekk Karlu ġie dikjarat imperatur tal-Kristjaneżmu. Minn dak il-mument ikkunsidra ruħu imperatur veru, mhux iktar inqas, jew inferjuri għall-imperaturi preċedenti tal-lvant.)

Dak li seħħ

9. Fir-realtà, meta wieħed iħares lura u jikkunsidra dak li ġara jifhem kemm illum aħna nfluwenzati b’dan kollu. Dik l-inkurunazzjoni biddlet l-istorja tal-bniedem fl-Ewropa, u tagħna magħhom. Stabbiliet rabtiet u assigurat l-eżistenza tal-Knisja Kattolika. Karlumanju kellu l-ambizzjonijiet tiegħu u kien gwerrier formidabbli, imma f’dan serva sew. Ġieb paċi u stabbiltà f’soċjetà li għal numru ta’ sekli kellha problemi kbar. Bnedmin bħal dawn kienu u jibqgħu importanti anki wara elf, mitejn u tnax-il sena mit-28 ta’ Jannar 814. Aktar u aktar meta fir-riċerka storika li saret, u li għadha ssir, il-pożizzjoni tiegħu tafferma iktar ruħha fil-fatti ’l bgħid mill-miti u l-leġġendi li naturalment jikbru.