IL-FUTUR TAL-KONSEGWENZI

1. L-Imperatur Ruman Marcus Aurelius (121-180 W.K.), fil-ktieb magħruf tiegħu Meditazzjonijiet jikteb fuq diversi suġġetti, l-iktar politiċi, b’sens u għaqal kbir. Fost dawn, ġiet quddiemi din is-sentenza: “Look closely at the past and its changing Empires, and it is possible to foresee the things to come.” (Ħares bir-reqqa lejn dak li għadda fil-passat u t-tibdil fl-Imperi varji, u jkun possibbli li tipprevedi dak li għad irid iseħħ.) Wara tant sekli ta’ storja, wara tant renji li qamu u ddominaw għal żmien qasir fl-umanità, ilkoll għandhom lezzjonijiet x’jgħaddulna. Hemm min waqt li jaqra jagħraf jeħodhom fit-tajjeb; uħud le. Hemm però iktar, sfortunatament, dawk li ma jaqrawx għax jaħsbu li kienu huma li twieldu l-ewwel u li huma l-iktar bravi f’kollox.

Jivvintaw il-ħajja

2. Dawk li fil-fatt jaħsbu li għandhom l-abbiltà li jivvintaw il-ħajja u jilludu ruħhom li dak li seħħ f’ħaddieħor jew lil ħaddieħor mhux ser jiġri lilhom jimmaġinaw li huma tant tajba li ser jiżgiċċaw għar-regoli tal-ħajja. Dawk li messew magħhom diversi tiranni, monarki, imperaturi li wara l-glorja messew id-dulur tad-diżunur. Hemm min jidħol jimmaġina li ladarba għandu l-poter f’idejh, kull ma jagħmel huwa ġustifikat u leġittimu. Bnedmin li jiksru r-regoli tal-ħajja u jaġixxu b’mod żbaljat fil-konfront ta’ dawk li jkolhom f’idejhom ir-responsabbiltà. Bnedmin li f’mumenti jidhru tant sodi u nvinċibbli imma li ż-żmien, wara, iġibhom f’posthom. Hemm lista ta’ dittaturi li għaddew minn dawn it-toroq. Uħud midfuna u lesti; oħrajn għadhom jirrenjaw fid-dinja immaġinarja tagħhom.

Hekk rajna

3. Jekk fl-aħħar żewġ artikoli li raw id-dawl f’din il-gazzetta messejt mal-perikli u l-konsegwenzi tal-ubbidjenzi, illum xtaqt nidħol fuq dak li qiegħed iseħħ quddiemna. Meta tara l-linji awtoritarji, dittatorjali li rajna fl-aħħar seklu ta’ Adolf Hitler fil-Ġermanja, ta’ Benito Mussolini fl-Italja u dawk ilkoll responsabbli fl-Imperu Ġappuniż. Meta tqis dak li ħareġ u rriżulta mill-fatti f’żewġ proċessi uniċi fl-istorja: dawk ta’ Norimberga (1945-1946) u dak ta’ Tokjo (1946-1947) tifhem kemm il-bniedem jibqa’ jwettaq l-istess żbalji. Tifhem kif, minkejja l-eżempji li l-istorja passata pprovdiet għalihom, xorta għażlu li jaqbdu toroq li minnhom kasbru ’l-bniedem. Neħħewlu mid-dinjità tiegħu f’isem is-suppost “suċċess” tar-rebħiet fuq il-kampijiet tal-battalja. Ilkoll nafu kemm persuni mietu fl-aħħar gwerra dinjija. Kemm miljuni ħallew ħajjithom maqtula fi proġetti militari li minnhom ma twieled xejn ħlief traġedji.

Proċessi legali

4. Kif kien ingħad tajjeb minn Hans Ehard (1887-1980), politiku Tedesk u ministru tal-pajjiż: “Those who forget. Then they would understand more readily that the tragic today had to develop from the criminal yesterday.” (Għal dawk li jinsew. Wara jifhmu aħjar li t-traġedja tal-ġurnata żviluppat mill-kriminalità tal-bieraħ.) F’dan, diversi li ġew ipproċessati kienu membri fil-forzi armati rispettivi. Huma kienu fil-maġġoranza, għalkemm mhux waħedhom, għax kien hemm oħrajn. Kienu huma li esegwew ordnijiet li ngħatawlhom mingħajr ma rreżistew għalihom. Għax m’għandekx bżonn bnedmin ħżiena biex iservu sistema ħażina. “Ordinary people are easily integrated into malevolent systems.” (Persuni normali huma faċilment integrati f’sistemi malizzjużi.)

Ġie stabbilit

5. F’dawk il-proċessi ġew stabbiliti diversi prinċipji għaċ-ċiviltà sħiħa tagħna. Ibda mill-iktar importanti: dak li, għall-ewwel darba, il-bnedmin li daħlu għall-gwerra ta’ aggressjoni u l-konsegwenzi sħaħ tagħha ġew miżmuma responsabbli ta’ kollox. Fihom ġew stabbiliti wkoll tlett forom ta’ delitti prinċipali: dawk, l-ewwel, il-Crimes against Peace (Krimini kontra l-Paċi); it-tieni: il-War Crimes (Krimini tal-Gwerra); u t-tielet, il-Crimes against Humanity (Krimini kontra l-Umanità). Prinċipji u delitti kriminali li ġew estiżi u żviluppati fil-proċess normali ta’ perfezzjoni tal-liġi fl-International Criminal Court (Qorti Kriminali Internazzjonali), kif inhija parti wkoll mis-sistema ġuridika tagħna fil-Kapitolu 453 tal-Liġijiet ta’ Malta, kif ġie fis-seħħ fit-13 ta’ Diċembru 2003. Pass ieħor li ġieb numru ta’ dittaturi oħra proċessati u kkundannati.

Unjoni Ewropea

6. Illum hemm preċedenti legali varji, fejn minnhom ħarġu passi li jassiguraw li hemm il-konsegwenzi. F’dan, ċertament, jidħol fix-xenarju dak li għaddej fl-Ukrajna, fil-gwerra ta’ aggressjoni li Vladimir Putin daħal għaliha. Ir-rapporti li għaddejjin u dak kollu li qed naraw quddiemna juru biċ-ċar li ma kien hemm ebda raġuni valida sabiex din l-istraġi tibda u tibqa’ għaddejja. Wisq inqas li jiġi, b’xi mod, aċċettat jew ġustifikat il-qtil ta’ tant persuni innoċenti, tant atroċitajiet u tant tkissir u tifrik li hu għaddej. Ix-xenarju huwa lura mill-ġdid fil-qies u d-dimensjoni li mexxejja politiċi preċedenti daħlu għalihom. F’dan hemm responsabbiltà morali u legali li qed tikber dejjem iktar ma’ kull ġurnata. F’dan il-proċess li, fl-aħħar mill-aħħar, irid jieqaf u jispiċċa.

Għandha raġun

7. F’dan, għandha raġun Ursula von der Leyen, il-President tal-Kummissjoni Ewropea, li qed tinsisti li jittieħdu passi li jinvestigaw jekk sarux delitti li ġew stabbiliti f’Norimberga u Tokjo. Daqshekk ieħor li jitwaqqaf Tribunal Speċjali sabiex jiġu proċessati dawk kollha responsabbli. F’dan, sija min ta l-ordnijiet, kif ukoll min qiegħed jesegwihom. Id-difiża li xi ħadd wettaq azzjonijiet żbaljati fuq Ordnijiet Superjuri ilha li spiċċat mill-1945, u hawn tajjeb wieħed jgħid li għaliha l-Unjoni Sovjetika kienet firmatarja. Biss, dan irid isir fi ħdan Tribunal Speċjali għax il-Federazzjoni Russa, flimkien ma’ super potenzi oħra, mhix firmatarja tat-trattat li jġib fis-seħħ il-Qorti Kriminali Internazzjonali.

Dak li ġej

8. Dak li ġej għal għada pitgħada ser ifakkarna f’dak li qal dak l-Imperatur Ruman Marcus Aurelius. Għax kif jidher ċar, meta nħarsu lejn il-passat, lejn l-istorja nifhmu li hemm lezzjonijiet li jridu jittieħdu. Dak li għaddej ser ikollu l-konsegwenzi sħaħ tiegħu. Dawk kollha li ħadu, u li qed jieħdu sehem u jesegwixxu dawk li jiġu definiti minnhom bħala “Ordnijiet Superjuri”, huma żbaljati. Forsi, kif nafu, d-dinja mhix perfetta, imma fil-proċess tal-eżistenza tagħha mxiet ferm ’il quddiem mill-passat. Hemm, issa, liġijiet fiċ-ċiviltà tagħna li jistabbilixxu konsegwenzi fil-futur.

IL-KONSEGWENZI TAL-UBBIDJENZI

1. Biex inkompli mal-aħħar artiklu bit-titlu Il-Fruntiera tal-Ubbidjenza, xtaqt inżid dawn il-ħsibijiet. Fl-għarfien li l-ubbidjenza hija, ħafna drabi neċessità fis-soċjetà umana tagħna, din però ma tnaqqasx mir-responsabbiltà tal-bniedem meta l-ordnijiet ikunu żbaljati u immorali. Anzi, fid-dawl tal-esperjenza li l-istorja tgħaddilna bħala persuni, votanti u parteċipanti politiċi għandna dmir partikolari li nqegħdu f’pożizzjonijiet ta’ awtorità lil dawk li huma l-aktar kapaċi jużawha b’umanità. U dan jgħodd sija għal dawk li nivvutaw għalihom, kif ukoll għal dawk li jiġu magħżula minn dawk li jiġu vvutati. Rajna ħafna, u għadna naraw fil-preżent tagħna minn dawk li jiżbaljaw. Rajna varjetajiet ta’ tmexxijiet, uħud li rnexxew u wħud le. Imma f’dan xorta għandna, fl-għarfien li min għandu l-poter jesiġi miegħu l-ubbidjenza, fuq in-naħa l-oħra nagħrfu wkoll illi għandna mmorru lejn toroq fejn nagħtu u nissudaw iktar il-kuxjenza biex ikollna saħħa akbar li tirreżisti l-awtorità żbaljata.

Proċessi ta’ Nurimberga

2. Min jabbuża mill-poter u min jesiġi ubbidjenza fuq naħa u min, fuq l-oħra, joqgħod għaliha jaf li għandu konsegwenzi li ser imiss magħhom. Dan hu li ġara f’dawk li mxew wara Adolph Hitler u l-ġennati tiegħu. Hekk seħħ b’min ma kkontestax imma esegwixxa, fis-suppost “dmir” li jwettaq, azzjonijiet li kuxjenztu kienet qed tniggżu bihom. F’dan għandna niftakru li bejn l-20 ta’ Novembru 1945 u l-1 ta’ Ottubru 1946 kien hemm proċess legali kontra numru minn dawk li kellhom responsabbiltà fl-aħħar gwerra dinjija. Kien att ta’ ċiviltà li bih ġie stabbilit li hemm imġieba umana li mhux biss hija moralment kundannabbli, imma anke kundannabbli legalment. Kien att li mmarka l-istorja taċ-ċiviltà umana meta, fit-8 t’Awwissu 1945, l-Istati Uniti tal-Amerika, ir-Russja Sovjetika, Franza u l-Ingilterra ffirmaw ftehim partikolari: dak imsejjaħ Agreement for the Prosecution and Punishment of the Major War Criminals for the European Axis. (Ftehim sabiex jiġu pproċessati u kkundannati d-delinkwenti kriminali prinċipali tal-Forzi Ewropej tal-Assi).

Deċiżjoni importanti

3. Seta’ kien hemm min ressaq argumenti varji kontra t-twaqqif ta’ dan it-Tribunal Speċjali. Imma fid-dawl ta’ dak kollu li ħareġ minnu, wieħed jikkonkludi li kienet deċiżjoni importanti fl-istorja umana. Dan għax, għall-ewwel darba daħal il-prinċipju li min jidħol fil-gwerra għandu responsabbiltà li jrid iġorr. Mhux biss għax ġew stabbiliti l-Krimini kontra l-Paċi (Crimes against Peace), il-Krimini tal-Gwerra (War Crimes) u l-Krimini kontra l-Umanità (Crimes against Humanity) bħala delitti, imma għax saret il-prova tagħhom waqt il-proċess. Fiż-żmien li nġabru l-provi u bl-argumenti li tressqu, sija mid-difiża, kif ukoll mill-prosekuzzjoni ħarġu fid-dawl l-atroċitajiet kollha li saru. Mhux biss, imma l-iktar ġiet identifikata r-responsabbiltà personali tagħhom.

Il-Liġi għodda

4. Hans Ehard (1887-1980), politiku Tedesk, kien kiteb dwar il-benefiċċju ta’ dan il-proċess għall-poplu Tedesk. Proċess fil-ħidma tal-ġustizzja għall-futur tal-pajjiż, fir-riedukazzjoni tiegħu. Fit-twaqqif ta’ pedamenti morali sodi, kif kien qal: “... foundation for the moral uplift of the German people’s first stage in its integration into the community of free countries.” (... pedament sabiex jogħla l-moral tal-poplu Ġermaniż bħala l-ewwel stadju biex il-pajjiż jidħol jagħmel parti mill-komunità ta’ pajjiżi ħielsa.) Imma llum, quddiem il-fatt li qed nerġgħu naraw aġir uman żbaljat, tali sejħa tgħodd għad-dinja kollha, aħna nklużi. Dan iktar fid-dawl ta’ dak li kien iddikjara Lord Justice Geoffrey Lawrence (1880-1971): “The trial which is about the begin is unique in the history of the jurisprudene of the world and it is of supreme importance to millions of people all over the globe.) (Il-ġuri li ser jibda dalwaqt huwa uniku fl-istorja tal-ġurisprudenza tad-dinja u huwa ta’ importanza kbira għal miljuni ta’ persuni madwar id-dinja kollha.)

Responsabbiltà personali

5. Uniku għax beda fid-diffikultà biex iġib diversi bidliet fil-ħsieb u fir-responsabbiltà ta’ min imexxi. L-ewwel: li l-bniedem li b’xi mod jgħid, jew idaħħal lil pajjiżu fi gwerra ta’ aggressjoni huwa miżmum responsabbli personalment, flimkien ma’ dawk ta’ madwaru. It-tieni: li għalhekk daħal il-kunċett ta’ responsabbiltà kollettiva tad-delitt ta’ kospirazzjoni u konfoffa, b’dan illi l-membri u l-mexxejja tan-Nazzjonal Soċjaliżmu (Nazi) setgħu jiġu miżmuma ħatja tad-delitti, anke jekk ma kienx hemm prova li kienu huma li wettquhom. It-tielet: li d-difiża tal-ordnijiet superjuri ġiet mibdlua fil-ftehim jiddikjara: “The Fact that the defendant acted pursuant to order of his government or of a superior shall not free him from responsibility but may be considered in mitigation of punishment.” (Il-fatt illi l-akkużat aġixxa fuq ordni tal-gvern tiegħu jew dik tas-superjur tiegħu ma jneħħi xejn mir-responsabbiltà tiegħu iżda jista’ jiġi kkunsidrat waqt l-għoti tal-kastig.) Passi li bidlu l-perspettiva u l-konsegwenz ta’ dawk li fl-irresponsabbiltà assoluta tagħhom idaħħlu poplu f’kunflitt imdemmi.

Ubbidjenza

6. Diversi kienu dawk li ġew akkużati li tul il-proċess invokaw id-difiża tal-ordnijiet superjuri. Imma t-Tribunal, ġustament immarka li f’aġir diżuman, fl-atroċitajiet imwettqa min-Nażiżmu dan ma kienx, b’xi mod, aċċettabbli. Kif kien qal tant tajjeb l-Imħallef Amerikan Robert H. Jackson: “Those in lower ranks were protected against liability by the orders of their superiors. The superiors were protected because their orders were called acts of state. Modern civilisation put unlimited weapons of destruction in the hands of man. It cannot tolerate so vast an area of legal irresponsibility. The ultimate step in avoiding periodic wars is to make statesmen responsible to law.” (Dawk fir-rangi l-iżjed baxxi kienu protetti kontra kull azzjoni kontrihom minħabba l-ordnijiet li kienu ħadu mingħand ta’ fuqhom. Iċ-ċiviltà moderna qegħdet f’idejn il-bniedem, mingħajr ebda limitu, armi tal-qerda tal-massa. Wieħed ma jistax jittollera firxa tant wiesgħa ta’ irresponsabbiltà legali. L-awqa mezz biex wieħed jevita gwerer ripetuti huwa li jġiegħel lill-kapijiet politiċi jwieġbu għal għemilhom quddiem il-liġi.)

Gwerra

7. F’dan iktar, l-akkużi kienu marbuta ma’ dak kollu li seħħ bejn l-1 ta’ Settembru 1939 u t-8 ta’ Mejju 1945, f’elenku li għandu jibqa’ jfakkar lill-mexxejja tallum. Hemm ingħad li d-delitti kontra l-gwerra kienu: “1. Murder and ill treatment of the civilian population; 2. Deportation for slave labour; 3. Murder and ill-treatment of prisoners of war; 4. Murder of hostages; 5. Plundering of public and private property; 6. Compulsory recruitment of civil labours; 7. Degrading the standard of life.” (1. Qtil u maltrattament tal-popolazzjoni ċivili; 2. Deportazzjoni għal-lavuri forzati; 3. Qtil u maltrattament tal-priġunieri tal-gwerra; 4. Qtil tal-ostaġġi; 5. Sakkeġġ tal-propjetà pubblika u privata; 6. Ingaġġ furzat ta’ ħaddiema ċivili; 7. Degradazzjoni tal-kwalità tal-ħajja.) Fil-proċess, bil-provi li nġiebu nsibu l-istorja sħiħa tal-atroċitajiet kollha li saru. Ibda mit-triq lejn il-poter, it-tisħiħ tiegħu, l-inganni, il-ħażen, it-terrur, il-ġlieda kontra l-klassi tal-ħaddiema, il-ġlieda kontra l-Knisja, il-persekuzzjoni tal-Lhud u l-orruri kollha tal-gwerra. F’dak il-proċess, li sfortunatament ma ngħatax l-importanza li però ħaqqu, hemm id-dokumentazzjoni sħiħa u preċiża, korretta ta’ dak kollu li seħħ.

Lezzjonijiet

8. Dawk li kellhom responsabbiltà fid-deċiżjonijiet żbaljati tal-lemin estrem Tedesk u li kienu identifikati ġew ipproċessati. Diversi nstabu ħatja u ġew ikkundannati. Dak li seħħ għandu jservi ta’ lezzjoni għad-dinja, għall-bnieden, għal kull mexxej politiku. Deċiżjonijiet politiċi li jmorru kontra l-bniedem, id-dinjità u l-umanità sħiħa jibqgħu dejjem kundannabbli. Ir-responsabbiltà tagħhom, anzi, ma tiqafx f’min ħadhom imma wkoll fuq min esegwihom u seta’ żammhom. Lezzjonijiet li d-dinja qed tkompli tittraskura. Lezzjonijiet li anki aħna, fl-abbandun tal-pedamenti morali tagħna, qed ninsew. L-ordinijiet superjuri ma jsirux leġittimi meta jkunu żbaljati, imma jibqgħu li huma. Jibqgħu fir-responsabbiltà personali ta’ min ikun wettaqhom. Lezzjonijiet li, minnhom, diversi għandhom jagħrfu li hemm verament il-konsegwenzi tal-ubbidjenzi.