IMĠIEBA DEMOKRATIKA

1. Mhux kull persuna fil-ħajja pubblika ġġib u tikkomporta ruħha kif għandha. Jew aħjar, kif mistenni minnha fid-dinja u fis-sistema demokratika li għandu jkollna. Dik li diversi ħadmu fiha qabel u li għadhom illum jistinkaw sabiex jarawha aħjar milli tinsab fil-preżent. F’dan huma numerużi dawk li jippuntaw subgħa lejn oħrajn. Mhux għax dan huwa ħażin fih innifsu, imma għax hemm bżonn ta’ kuxjenza politika retta. Imma meta jaqbżu ħafna, u kull persuna toħroġ bit-teoriji tagħha, flok direzzjoni ċara, tibda tidher il-konfużjoni. Fejn dak li m’għandux ikun jiġi identifikat biex ma jirrepetix ruħu, minflok isir xi forma ta’ tajjeb.

Fl-inġustizzji

2. Għax hemm komportament demokratiku li jista’ jiġi segwit minn bnedmin ta’ ideat politiċi differenti. Dak li nbena fis-snin u li huwa għad-dispożizzjoni tagħna. Dak li jista’ jinqara u dak li jista’ jiġi osservat fid-diversi dokumentarji li għandna. Verament f’dan hemm inqas minn dawk li huma mħajra jaqraw. Hemm, kif qed naraw, ferm inqas minn dawk li jixtru ktieb biex jifluħ. Imma dan m’għandux ikun kontra l-kurrent neċessarju sabiex il-livell demokratiku tagħna jogħla ferm iktar ’il fuq. Il-bnedmin tal-Istat, li jokkupaw karigi pubbliċi, jien inkluż, iridu jifhmu dan. U f’dan iridu jifhmu aktar, independentement mill-pożizzjoni li toħroġ mill-opinjoni tagħhom. Jistgħu jaraw li qed isseħħ inġustizzja kbira fil-konfront tagħhom. Imma f’demokrazija jridu, iebsa kemm hi iebsa, jifhmu li fil-preżent huwa ż-żmien li jifred l-aġir żbaljat fil-konfront tagħhom mill-oħrajn minn dak li huwa s-sewwa.

F’Bologna

3. Il-bnedmin it-tajba fid-dinja politika jibqgħu jħallu warajhom eżempji li oħrajn jistgħu jsegwu. Jibqgħu dawk li jittieħdu bħala kejl ta’ kif wieħed għandu jġib ruħu. F’dan jibqgħu maħbuba sew. Hekk rajt u missejt waqt wirja sabiħa ħafna li hemm bħalissa f’din il-belt dedikata lil Enrico Berlinguer fl-erbgħin anniversarju tal-mewt tiegħu, li seħħet fil-11 ta’ Ġunju 1984. Ideat politiċi tiegħu mimlija b’punti li anki jekk wieħed ma jaqbilx magħhom, jagħmel sew li jaqra u jifli. Biss, fil-perkors sħiħ ta’ dak li tqiegħed b’imħabba lejh hemm ċar li kien jaf x’inhija d-demokrazija. Mhux biss, imma kien kommess lejn it-tisħiħ tagħha. L-iktar fl-impenn tiegħu lejn dak il-kunċett li għadu rilevanti sal-lum, li huwa identifikat fil-kliem: “la questione morale”. Fl-għarfien li l-ewwel, id-demokrazija hija valur li trid tiġi difiża mis-soċjetà; u t-tieni, fl-importanza tal-imġieba morali nadifa u għolja tal-politiku fis-servizz lejn id-demokrazija.

Hemm bżonn vuċijiet

4. F’dan hemm bżonn vuċijiet li wieħed jista’ joqgħod fuqhom li jagħtu direzzjoni għax huma kostanti fl-ideat u fir-rettitudni morali tagħhom. Bnedmin li jikkomportaw ruħhom kif jitkellmu. Ċertament mhux dawk li jgħidu ħaġa u jwettqu oħra. Iktar u iktar fil-mument ta’ sfida attwali li d-demokrazija f’pajjiżna qegħda tmiss magħha. Fejn huwa ċar li qed ngħaddu mill-effetti negattivi tal-għarfien tat-tmexxija politika tal-Gvern attwali. L-iktar fil-punt preċiż li huwa kien iddikjara ħafna u ippontifika daqshekk ieħor fil-kampanja elettorali tal-2013 fuq ir-rettitudni morali u mar daqshekk il-kontra. Kien kapaċi jikser kull ma kien qiegħed jgħid pubblikament li m’għandux ikun.

Tagħmel iktar sens

5. F’dan hemm bżonn passi ta’ bidla li jagħmlu sens. Għal dawk li nqabdu minn dak li kien qiegħed jingħad u oħrajn li m’għandhomx grazzja mal-ideat tagħna qed imorru jaħsbu li kull politiku huwa l-istess. Fil-pajjiż hawn kundanna ġenerali kontra l-politiċi. Waħda li titlob li tiġi kumbattuta b’intelliġenza. Ċertament l-ewwel fil-bżonn li jkollna politiċi li huma iktar bnedmin ta’ ideat u sustanza. It-tieni, fl-għarfien li hemm bżonn boxxla politika kostanti favur il-komportament demokratiku. Mhux biżżejjed is-sistema li għandna tal-qattus u l-ġurdien, imma hemm bżonn li jkollna lil min ikun inkarigat, mill-Istat stess, biex jibni kultura demokratika fil-pajjiż.

Ombudsman

6. Fil-bidu ta’ dan ix-xahar l-Ombudsman Parlamentari, l-Imħallef Emeritu Joseph Zammit McKeon reġa’ tenna l-bżonn tat-twaqqif ta’ National Human Rights Institution. Sejħa li kif huwa stess iddikjara kienet saret qabel, imma wkoll li għadha ssir kostantement mill-uffiċċju tiegħu. Sejħa sabiex ikun hemm uffiċċju fil-pajjiż taħt id-direzzjoni tal-istess Ombudsman li jħares id-drittijiet fundamentali tal-bniedem f’pajjiżna. Jekk qabel seta’ kien hemm min kellu dubju, naħseb li ċ-ċirkostanzi preżenti għandhom jibdlulu l-opinjoni. Hemm bżonn li għall-ġid demokratiku ta’ dan il-pajjiż, dan isir. Mhux biss, imma ngħid li għandu jkun hemm l-inkarigu, il-poter, id-dmir, ir-responsabbiltà ta’ dan l-uffiċċju li jsir difensur tal-valur li d-Demokrazija tirrappreżenta.

Fl-iżvilupp

7. Pajjiżna jista’ jagħmel pass ieħor ’il quddiem jekk ikollu lil min jassigura li tul is-sena mhux biss jiddefendi, imma wkoll jippromwovi, id-demokrazija. Jekk il-ġenerazzjoni ta’ qabli u tiegħi taw l-impenn sħiħ tagħhom għat-twettiq tad-demokrazija, illum hemm bżonn lil min ikompli jassigura li dak li ġie miksub ma jintilifx. Tista’ żżomm id-demokrazija għaddejja billi jkollok lil min jgħallem verament x’inhija, u x’inhuma l-vantaġġi tagħha. Mhux biss, imma l-iktar determinanti għalija hu li d-demokrazija ma tkunx biss tal-politiċi, imma tkun tal-poplu kollu, li f’dan, isir politiku. Jekk ma jkunx hemm gwida ċara, kollox jiġi aċċettat. Dak li huwa anti-demokratiku jispiċċa jidher, kif qegħdin naraw jum wara jum, li huwa parti mid-demokrazija. Dan għax, fil-verità, l-imġieba politika ta’ dawk fil-ħajja pubblika tiddependi dejjem mill-ambjent demokratiku fis-soċjetà. Proprju għalhekk li huwa daqshekk ieħor importanti li jekk irridu mġieba politika aqwa, irid ikollna sistema aqwa f’postha li taħdem.

 

META KIEN HEMM

1. Fid-dinja, il-politiċi varji mhux dejjem jiġu mfakkara jew iċċelebrati l-istess. Hemm dawk li jiġu reġistrati f’dak li wettqu. Dawk li ħidmiethom tingħad minn vuċijiet varji. Ħafna drabi wieħed isib lista ta’ dak li bniedem fil-politika jgħaddi minnu. Wieħed isib ċertu passi kostanti u regolari. Twelid, trobbija, edukazzjoni, ħajja familjari u dħul fid-dinja politika. Wara diskussjoni fuq il-punti ċentrali li segwewh f’dik l-art pubblika li minnha nfisha titlob ħafna attenzjoni. Dan isir fil-bijografiji b’sabar u ħafna drabi b’ħafna f’dak li naraw marbut ma’ analiżi dettaljata ta’ dokumenti varji. Dawk tal-Istat. Dawk li jinżammu mill-politiċi nfushom jew il-familjari tagħhom. Dawk li jidhru fil-gazzetti jew f’kotba oħra varji. Tastieri differenti li jingħaqdu f’daqqa.

Ftit huma

2. F’dan ftit huma dawk li jinkitbu b’imħabba, b’rispett veru li ġej mill-għarfien li qed jiktbu fuq persuna li għamlet differenza. Bidliet lilhom u lil diversi oħra fil-ħajja. Punti li jimmarkaw ħajjiet bnedmin varji. Hekk sibtni naħseb waqt li kont qed naqra l-ktieb ta’ Walter Veltroni (1955) bit-titlu Quando c’era Berlinguer (2014). Ktieb li ġie ippubblikat wara li l-awtur kien responsabbli ta’ film verament interessanti bl-istess titolu fl-istess sena. It-tnejn imissu ma’ dak li twettaq minn Enrico Berlinguer bejn l-1972 u l-1984, is-sena li fiha ġie nieqes. Mibnija t-tnjen minn dak li Veltroni ra u anki l-iktar minn erbatax-il persuna li ħallew il-memorja tagħhom f’dak li raw u messew ma’ dan il-bniedem. Kitba, li tibda fl-introduzzjoni ta’ Veltroni bil-kliem: “La politica, quella vera, è una cosa bella.” (Il-politika, dik vera, hija ħaġa sabiħa.)

Magħżula

3. Dawn il-persuni huma lkoll magħżula b’attenzjoni. Ilkoll għandhom rabta ta’ rispett u l-iktar dożi qawwija ta’ mħabba. F’dak li jgħid dwar Giorgio Napolitano: “Dovrei dire ‘la politica come vocazione’ perché egli la concepiva come vocazione e come professione.” (Għandi ngħid li huwa kien iqis il-politika bħala vokazzjoni għax hu kien iħares lejha bħala vokazzjoni u bħala professjoni.) Dan kif kollu fil-ħsieb ta’ dak li Berlinguer (1922-1984) irnexxilu jwettaq bħala segretarju tal-Partit Komunista Taljan (PCI). Ħidma li biddlet il-postazzjonijiet varji li dak il-partit kien ħa sabiex ġiebu iktar b’saħħtu u wieħed li jifhem li jagħmel parti min soċjetà demokratika. Il-ktieb imexxina nifhmu kif dan il-partit, taħt idejh inqata’ biċċa biċċa minn dak li qabel kien wieħed marbut mal-Unjoni Sovjetika. Ħa ħsieb jikkundanna diversi żbalji li kienu qed isiru fir-repressjonijiet varji li seħħew l-iktar f’dak li ġara fil-Polonja. Ċaqlaq lill-partit sabiex jorbot ruħu mar-realtà Taljna li l-preżenza tal-pajjiż ġewwa n-NATO (North Atlantic Treaty Organisation) kienet neċessarja. Ma baqax iktar il-partit li huwa kontra, anqas, f’dik l-ostilità li kien hemm qabel lejn l-Istati Uniti tal-Amerika. Kien kuraġġuż f’ħafna u mexxa sabiex dak li kien qiegħed iseħħ fis-soċjetà Taljana l-partit seta jwieġeb għalih aħjar. Kien dak li pprova wkoll jibni ċentru politiku ġdid bil-bini tal-Ewro-Komuniżmu mal-Partit Komunista Franċiż u dak Spanjol. Proċess li f’daqqa wassal lill-Partit Komunista biex fl-elezzjonijiet, minn 25% jitla’ għal 34%.

Memorji

4. Fil-fatt il-ktieb huwa mimli b’memorji sbieħ u personali. Bħal dawk ta’ bintu Bianca (1959), li tirrakkonta kemm missierha kien viċin tagħhom jew tax-xufier Alberto Menichelli (1928-2017) li jiddeskrivih bħala bniedem ferrieħi u li ċertament ma kienx imdejjaq, però wieħed timidu. Huwa jgħid: “Invece, timido lo era. Tant’è vero che prima dei comizi dovevo preparare un bicchiere d’acqua allungata con u pò di whisky.” (Fil-verità, kien timidu. Tant huwahekk li qabel kull laqgħa kelli nippreparalu tazza ilma miżjuda bil-whisky). Jgħidilna kemm kien iħobb il-ballun u li kien iżomm mal-Cagliari, u kemm kien devot lejn il-familja. Fuq kollox kien hemm ukoll diversi punti personali marbuta mal-laqgħat li kienu qed isiru bejn Berlinguer u Aldo Moro (1916-1978). Dawk li wasslu sabiex il-Partit Komunista Taljan jimxi pass ieħor lejn li jiġi aċċettat bħala partit ta’ alternattiva demokratika.

Forsi l-iktar interessanti

5. F’dan, forsi l-iktar interessanti hija l-kitba tal-Isqof Luigi Bettazzi (1923-2023). Dik li titlaq minn dan il-ħsieb: “Berlinguer conosceva il mondo cattolico, così come la sua famiglia. Accompagnava i figli alla messa, e anche se lui stava fuori è comunque un segno che coglieva il valore umano e sociale di questa fede.” (Berlinguer kien jaf id-dinja Kattolika, bħalma kienet familtu. Huwa kien jieħu lil uliedu għall-quddies, u anke jekk kien joqgħod barra, dan kien sinjal li kien jagħraf il-valur uman u soċjali ta’ din il-fidi.) Dan l-Isqof kien kiteb ittra miftuħa sija lil Benigno Zaccagnini (1912-1989), li kien għadu kif ġie elett Segretarju tal-Partit Demokristjan, u wara wkoll lil Berlinguer. Ittra li ġiebet ħafna attenzjoni u kumplikazzjoni għall-Isqof innifsu, fosthom ċanfira pubblika. Biss, f’dan jagħmel żewġ osservazzjonijiet interessanti. Dan meta jgħid hekk: “Era evidente che sentiva nell’azione del PCI un’esigenza che rispondeva a un bisogno di serietà anche morale, non solo alla ricerca del potere, ma alla ricerca del meglio per la nazione dal punto di vista etico e morale. Credo ci fosse questa speranza anche in chi non aderiva ovviamente alle ideologie che c’erano nel Partito Comunista.” (Kien evidenti li f’ħidmet il-PCI kien iħoss l-esiġenza li twieġeb għall-bżonn ta’ serjetà anke morali, mhux biss fis-sejħa lejn il-poter, imma f’dak li kien l-aħjar għan-nazzjon mill-punt di vista etiku u morali. Nemmen li kien hemm din it-tama anki f’dawk li ma kinux parti minnu jew l-ideoloġija li kellu l-Partit Komunista.) Kif ukoll meta fl-aħħar jgħid hekk: “È stato per me un grande uomo che pensava agli altri, soprattutto ai più poveri, ai più deboli e che sentiva che la sua missione era quella di portarli a raggiungere una dignità sociale.” (Għalija kien bniedem ta’ statura li jaħseb fl-oħrajn, l-iktar għall-fqar, dawk l-iktar debboli u li ħass li l-missjoni tiegħu kienet dik li twassalhom lejn dinjità soċjali.)

Wara 40 sena

6. Nikteb iktar dwar dan għax tul din is-sena għandna dmir infakkru l-erbgħin sena mill-mewt tiegħu, li ġrat fil-11 ta’ Ġunju 1984. Telfa li ġġarbet mid-dinja politika Taljana wara li, waqt meeting pubbliku, sofra minn emoraġija ċerebrali qawwija. Ikkollassa waqt li kien qiegħed jitkellem. Mewta li magħha ġiebet ukoll it-tmiem tal-Partit Komunista Taljan. Biss ħidmietu, b’mod komplessiv, serviet sabiex saret bidla kbira fil-politika demokratika Taljana. Waħda li mexxiet sabiex il-pajjiż jikber. F’dan kollu, ċertament, ħalla vojt kbir. Wieħed li ma mtela minn ħadd warajh. Proprju għalhekk ngħidu li meta kien hemm hu, il-politika kienet verament differenti.